wftl^^.^•»^^Wt\•^\<wu)A70uu'J^^iv^^^'^M».'!<^SH^t;^;^^J'V^^w^vA^.\^>^J 


n!ii:;:r''::-iriii:tiiiw 


si  if  1 9 


MORtiJMENOS 


\\  '\  \] ) 


Bsmmo!:: 


t^MW' 


rS^flj|^J\ 


UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA 
AT    LOS  ANGELES 


p.  TERENTI  AFRI 


P  H  O  R  M  I  O 


Ecxt,  toitij  Stage  Birrctions 


FRANK  W.  NICOLSON,  A.M. 

Instructor  in  Latin  in  Harvard  University 


PREPARED    FOR    USE    IN   SIGHT    READING 


BOSTON,   U.S.A. 

PUBLISHED   BY   GINN   &   COMPANY 

1900 


■  Copyright,  1890, 
Bv  FRANK  W.   NICOLSON. 


All  Rights  Reserved. 


Typography  by  J.  S.  Gushing  &  Co.,  Boston,  U.S.A. 


Presswork  by  Ginn  &  Co.,  Boston,  U.S.A. 


^  )  9(3o 


PREFACE. 


\ 


This  edition  of  the  Phormio,  while  prepared  especially  to  meet  the 
needs  of  the  Freshman  Latin  Classes  in  Harvard  College,  will,  it  is 
hoped,  be  found  useful  in  other  institutions  where  attention  is  given  to 
sight-reading. 

With  the  exception  of  a  few  minor  changes  in  punctuation,  the  text 
of  Carl  Dziatzko  (Leipzig,    1884)    has  been  followed  without  deviation. 

My  thanks  are  due  to   Prof.  J.  B.  Greenough  for  valuable  suggestions, 

and  to  Prof.  J.  C.  Rolfe,  of  the  Universitv  of  Michigan,  for  assistance 

in  proof-reading. 

FRANK  W.   NICOLSON. 

Cambridge,  Mass.,  October,  1890. 


407269 


p.  TERENTI    AFRI 
PHORMIO. 


INCIPIT  TERENTI    THORMIO 

ACTA    LVDIS    ROMANIS 

L-POSTVMIO   ALBINO   L-CORNELIO   MERVLA 

AEDILIB-   CVRVLIB- 

EG/r  L-AMBIVIVS  TVRPIO    [L-HATILIVS   PRAENESTINVS]  5 

MODOS   FECIT   FLACCVS  CLAVDI 

TIBiS   INPARIB-   TOTA 

GRAECA   APOLLODORV   EPIDICAZOMENOS 

FACTA   nil- 

C-FANNIO   M-VALERIO   COS-  10 


G.    SVLPICI   APOLLINARIS   PERIOCHA. 

Chremetis  fratcr  aberat  peregre  Demipho 

Relicto  Athenis  Antiphone  filio. 

Chremes  clam  habebat  Lemni  uxorem  et  filiani, 

Athenis  aliam  coniugem  et  amantem  dnice 
5  Gnatum  fulicinam.     mater  e  Lemno  aduenit 

Athenas;  moritur;  uirgo  sola  (aberat  Chremes) 

Funds  procurat.     ibi  eam  cum  uisam  Antipho 

Amaret,  opera  parasiti  uxorem  accipit. 

Pater  et  Chremes  reuersi  fremere.     dein  minas 
10  Triginta  dant  parasito,  ut  illam  coniugem 

Haberet  ipse :  argento  hoc  emitur  fidicina. 

Vxdrem  retinet  Antipho  a  patruo  adgnitam. 


PERSONAE. 
PROLOG  VS. 

Dav()s  (Servos). 

Geta  (Servos  to  Demipho). 

Antipho  (Advlescens,  sun  of  Demipho). 

Phaedria  (Advlescens,  son  of  Chremes). 

Demipho  (Senex). 

Phormio  (Parasitvs). 

Hegio       ] 

Cratinvs  !>  (Advocati). 

Crito       J 

DoRio  (Leno). 

Chremes  (Senex,  brother  of  Demipho). 

SOPHRONA  (NVTRIX). 

Navsistrata  (Matrona,  wife  of  Chremes) - 
CANTOR. 


Note.  The  Prologus  and  Cantor  do  not  appear  in  the  play  proper.  Davus  is  a  irpltauntov 
iTpoTaTiK6v,  appearing  only  in  the  first  and  second  scenes,  and  serving  merely  to  introduce  the 
play. 

6 


Prol.] 


PROLOGVS. 

Postquam  poeta  uetus  poetam  n6n  potest 

Retrahere  a  studio  et  transdere  hominem  in  6tium, 

Maledictis  deterrere  ne  scribat  parat ; 

Qui  ita  dictitat,  quas  antehac  fecit  fabulas, 
5  Tenui  ^sse  orati6ne  et  scriptura  leui :  5 

Quia  niisquam  insanum  scripsit  adulescentulum 

Ceruam  uidere  fugere  et  sectari  canes 

Et  earn  plorare,  orare  ut  subueniat  sibi. 

Quod  si  intellegeret,  qu6m  stetit  olim  noua, 
10  Act6ris  opera  magis  stetisse  quam  sua,  10 

Minus  multo  audacter,  quani  nunc  laedit,  la^deret. 

Nunc  si  quis  est,  qui  hoc  dicat  aut  sic  c6gitet : 

'  Vetus  si  poeta  n6n  lacessiss^t  prior, 

Nullum  inuenire  pr6logum  posset  nouos  ' : 
15  [Quem  diceret,  nisi  haberet  cui  male  diceret :]  15 

Is  sibi  responsum  hoc  habeat,  in  medio  omnibus 

Palmam  6sse  positam,  qui  artem  tractant  musicam. 

Ille  ad  famem  hunc  a  studio  studuit  r^icere  : 

Hie  r^spondere  u6luit,  non  lac^ssere. 
20  Benedictis  si  certasset,  audiss^t  bene :  20 

Quod  ab  illo  adlatumst,  [id]  sibi  esse  rellatum  putet. 

De  illo  iam  finem  faciam  dicundi  mihi, 

Peccandi  quoni  ipse  dt^  se  finem  n6n  facit. 

Nunc  quid  uelim  animum  att^ndite  :  adporto  nouam 
25  Epidicazomenon  riuam  uocant  como^diam  25 

Graeci,  Latini  Ph(')rmionem  nominant, 

Quia  primas  partis  qui  aget,  is  erit  Ph6rmio 

Parasitus,  per  ([uem  r^s  geretur  maxume, 

7 


8  PHORMIO.  [Prol. 

Voliintas  uostra  si  Ad  poetam  acc^sserit. 
30  Date  6peram,  adeste  aequo  dnimo  per  sil^ntium,  30 

Ne  simili  utamur  f6rtuna,  atque  usi  sumus 
Qiiom  p^r  tumultum  n6ster  grex  motus  locost : 
Quern  act6ris  uirtus  n6bis  restituit  locum 
Bonitasque  uostra  adiutans  atque  aequanimitas 


p.  TERENTI    AFRI 
PHORMIO. 


INTRODUCTION. 


Two  old  Athenian  citizens,  Demipho  and  Chremes,  brothers,  have  left  Athens,  the 
former  to  go  to  Cilicia,  the  latter  to  Lemnos.  On  departing  they  placed  their  sons, 
named  respectively  Antipho  and  Phaedria,  in  charge  of  Demipho's  slave  Geta.  The 
ostensible  object  of  Chremes's  journey  to  Lemnos  was  to  collect  the  rents  of  some  estates 
owned  there  by  his  rich  wife  Nausistrata;  his  real  purpose  to  bring  back  with  him  to 
Athens  a  young  girl,  Phanium,  his  daughter  by  a  second  wife  whom  he  has  secretly 
married,  under  the  name  of  Stilpo,  in  one  of  his  previous  visits  to  that  island.  It  has 
been  previously  arranged  between  the  two  old  men  that  the  girl  on  her  arrival  shall  be 
married  to  Antipho,  and  they  hope  to  carry  out  this  plan  in  such  a  way  that  no  suspicion 
shall  arise  in  Athens  as  to  her  parentage.  Here  begins  the  action  of  the  play,  while  the 
fathers  are  still  absent. 

[Stage  setting  :  Street  in  Athens,  Icadiin^  r.  to  Forum  {tnarket-place. 
Agora),  L.  to  Harbor.  Back  of  stage  irprcsents  three  houses,  that  of 
Chremes,  l.,  Demipho's  ///  tlie  middle  adjoining  the  foi-nier ;  from  these 

.  the  house  r/DoRio,  R.,  is  separated  by  an  alley  {angiportus,  v.  8gi).  In 
the  middle  of  the  stage  an  aliarJ] 

ACT   I. 

Scene  i. 

Davus,  a  slave,  comes  to  pay  a  debt  to  his  friend  Geta.  He  conjectures  that  the  money 
is  needed  in  consequence  of  the  recent  marriage  of  Geta's  young  master,  Antipho 

\_Enter  Danojs  from  Forum,  R.,  carrying  a  bag  of  money ^ 

Davos 

SERVOS 

I  I  {Soliloquizes.)    Amicus  summus  m^us  et  popularis  Geta  35 

Heri  ad  me  uenit.     erat  ei  de  ratiuncula 
lam  pridem  apud  me  r^licuom  pauxillulum 

9 


10  PHORMIO.  [i.1.4- 

Numm6rum  :  id  ut  conficerem.     confeci :  adfero. 

Nam  erilem  filium  6ius  duxisse  audio  5 

40  Vx6rem  :  ei  credo  mtinus  hoc  conraditur. 

Quam  inique  comparatumst,  ei  qui  minus  liabent 

Vt  semper  aliquid  addant  diti6ribus  ! 

Quod  ille  unciatim  uix  de  demens6  suo 

Su6m  defrudans  g^nium  conpersit  miser,  10 

45  Id  ilia  uniuorsum  abripiet,  haud  existumans 

Quant6  labore  partuiii.     porro  autdm  Geta 

Feri^tur  alio  miinere,  ubi  era  p^pererit ; 

Porro  autem  alio,  ubi  erit  puero  natalls  dies ; 

Vbi  initiabunt.     6mne  hoc  mater  auferet :  15 

00  Puer   causa   erit   mittundi.     {^Sees   Geta   coming  out.)     sed 

uide6n  Getam  ? 

Scene  2. 

From  Geta's  conversation  with  Davus  it  appears  (i)  that  Phaedria  is  in  love  with  a 
music-girl  owned  by  DORIO,  but  is  unable  to  buy  her  for  want  of  means;  (2)  that 
Antipho,  having  fallen  in  love  with  a  beautiful  stranger,  an  orphan,  has  been  enabled  to 
marry  her  through  the  machinations  of  a  Parasite,  Phormio  by  name,  who,  taking 
advantage  of  a  law  at  Athens  which  compels  the  next  of  kin  of  a  female  orphan  either 
to  marry  her  or  to  give  her  a  dowry,  and  pretending  to  be  a  friend  of  the  girl's  family, 
has  by  process  of  law  compelled  Antipho  to  wed  her.  A  letter  has  been  received 
announcing  the  speedy  return  of  Demipho,  to  which  event  Geta  looks  forward  with 
much  apprehension. 

[^Enter  Geta  from  Demipho's  house.'\ 

Geta  Davos 

SERVI  II 

1  2    Ge.  {as  he  comes  out,  to  a  slave  zuithin)  Si  quis  me  quaeret  riifus 

.  .  .  Da.  {coming  forward)  Praestost,  d^sine. 

Ge.  {starting)  Oh, 
At  ego  6buiam  condbar  tibi,  Daue.     Da.   {gifting  the  purse  to 

Geta)  Accipe,  em  : 
Lecti'imst ;  conueniet  mimerus  quantum  debui. 


i.2.35]  PHORMIO.  11 

Ge.  Am6  te,  et  non  necl^xisse  habeo  gratiam. 
5       Da.  Praes^rtiin  ut  nunc  sunt  m6res  :   adeo  rtis  redit :  55 

Si  quis  quid  reddit,  magna  habendast  gratia. 

Sed  quid  tu  es  tristis  ?     Ge.    Egone  ?  nescis  quo  in  metu, 

Quanto  in  periclo  simus  !     Da.  Quid  istuc  6st?     Ge.  Scies, 

Modo  lit  tacere  p6ssis.     Da.  Abi  sis,  insciens  : 
lo  Quoius  tu  fidem  in  pecunia  persp^xeris,  60 

Ver^re  uerba  ei  credere?     ubi  quid  mihi  lucrist 

Te  fallere?     Ge.  Ergo  ausculta.     Da.  Hanc  operani  tibi  dico. 
Ge.  Senis  n6stri,  Daue,  fratrem  maior^m  Chremem 

Nostin?    Da.  Quid  ni?    Ge.  Quid?  6ius  gnatum  Phacidriam? 
15     Da.  Tam  quam  te.     Ge.  Euenit  s^nibus  ambobus  siniul  60 

Iter  illi  in  Lemnum  ut  dsset,  nostro  in  Ciliciam 

Ad  h6spitem  antiquom.     Is  senem  per  epistulas 

Pell^xit,  modo  non  m6ntis  auri  p611icens. 
Da.  Quoi  tanta  erat  res  6t  supererat  ?     Ge.  D^sinas  : 
20  Sic  6st  ingenium.     Da.  Oh,  rt^gem  me  esse  op6rtuit.  70 

Ge.  Abeiintes  ambo  hie  tum  senes  me  filiis 

Relinquont  quasi  magistrum.     Da.  O  Geta,  prouinciam 

Cepisti  duram.     Ge.  {tvith  a  sigh)  Mi  lisus  uenit,  h6c  scio  : 

Memini  reHnqui  m6  deo  irat6  meo. 
25  Coepi  aduorsari  primo :   quid  uerbis  opust  ?  75 

Seni  fideUs  dum  sum,  scapulas  perdidi. 
Da.  Ventre  in  mentem  mi  istaec  :  namque  inscitiast, 

Adu6rsum  stimulum  cdlces.     Ge.  Coepi  eis  6mnia 

Facere,  6bsequi  quae  ut'Uent.     Da.  Scisti  uti  foro. 
30     Ge.  Nost^r  mah  nil  quicquam  primo  ;  hie  {poinfing  to  (  jiremes's     80 
house)  Pha(^dria 

Continue  quandam  nactus  est  pu^lulam 

Citharistriam,  hanc  amare  coepit  p^rdite. 

Ea  s^ruiebat  Idnoni  inpurissumo, 

Neque  qu6d  daretur  quicquam  ;  id  curarant  i)alres. 
35  Restabat  aliud  nil  nisi  oculos  pascere,  85 


12  PHORMIO.  [1.2.36- 

Sectari,  in  ludum  ducere  et  redducere. 

Nos  otiosi  operam  dabamus  Pha(idriae. 

In  quo  hat^c  discebat  liido,  exaduorsum  ilico 

Tonstrina  erat  quaedam  :  hie  solebamus  fere 
90  Plerumque  earn  opperiri,  dum  inde  iret'domum.  40 

Int^rea  dum  sed^mus  illi,  intt>ruenit 

Adul^scens  quidam  lacrumans.     nos  mirarier  ; 

Rogamus  quid  sit.     '  ni'imciuam  aeque  '  inquit  '  ac  modo 

Paup^rtas  mihi  onus  uisumst  et  miserum  (§t  graue. 
95  Modo  quandam  uidi  uirginem  hie  uiciniae  45 

Miseram  suam  matrem  lamentari  m6rtuam. 

Ea  slta  erat  exaduorsum,  neque  ilU  b^niuolus 

Neque  n6tus  neque  cognatus  extra  unam  aniculam 

Quisquam  aderat,  qui  adiutaret  funus  :  mlseritumst. 
100  Virgo  ipsa  facie  egr^gia.'     quid  uerbis  opust?  50 

Comm6rat  omnis  n6s.     ibi  continuo  Antipho 

'  Voltisne  eamus  uisere  ? '  aHus  '  c^nseo  : 

Eamus  :  due  nos  s6des.'     imus,  ut^nimus, 

Vidimus,     uirgo  pulchra,  et  quo  magis  diceres, 
105  Nil  aderat  adium^nti  ad  pulchritudinem  :  55 

Capillus  passus,  niidus  pes,  ipsa  h6rrida, 

Lacruma^,  uestitus  turpis  :  ut,  ni  uis  boni 

In  ipsa  inesset  f6rma,  haec  formam  extinguerent. 

Ille  qui  illam  amabat  fidicinam,  tantum  modo 
110  '  Satis  '  inquit  '  scitast ';  n6ster  uero  .  .  Da.  lam  scio  :  60 

Amare  coepit.     Ge.  Scin  quam?  quo  euadat  uide. 

Postridie  ad  anum  r^cta  pergit :  6bsecrat, 

Vt  sibi  eius  faciat  c6piam.     ilia  enim  se  negat 

Neque  eum  a^quom  ait  facere  :  illam  ciuem  esse  Atticam, 
115  Bonam  bonis  prognatam :  si  uxor^m  uelit,  65 

Lege  id  licere  facere  ;  sin  alitor,  negat. 

Nost^r  quid  ageret  n^scire  :  et  illam  ducere 

Cupi^bat  et  metu^bat  absent(§m  patrem. 


i.2.99.]  PHORMIO.  13 

Da.  Non,  si  redisset,  ei  pater  ueniam  daret? 
70       Ge.  llle  indotatam  uirginem  atque  ignobilem  120 

Daret  illi  ?  numquam  faceret.     Da.  Quid  fit  d^nique  ? 
Ge.  Quid  fiat  ?  est  parasitus  quidam  Ph6rmio, 

Hom6  confidens  :  {angrily)  qui  ilium  di  omnes  p^rduint ! 
Da.  Quid  is  f^cit  ?     Ge.  Hoc  consilium  quod  dicam  dedit : 
75  '  Lex  6st  ut  orbae,  qui  sint  genere  pr6xumi,  125 

Eis  nubant,  et  illos  ducere  eadem  haec  lex  iubet. 
Ego  \.t  cognatum  dicam  et  tibi  scribam  dicam  ; 
Pat^mum  amicum  me  adsimulabo  uirginis  : 
Ad  iudices  ueniemus  :  qui  fuerit  pater, 
80  Quae  mater,  qui  cognata  tibi  sit,  6mnia  haec  130 

Confingam  :  quod  erit  mihi  bonum  atque  c6mmodum, 
Quom  tu  h6rum  nil  refelles,  uincam  scilicet. 
Pater  aderit :  mihi  paratae  lites  :   quid  mea? 
Ilia  quidem  nostra  erit.'     Da.  locularem  audaciam  ! 
85       Ge.  Persuasumst  homini :   fdctumst :  uentumst :  uincimur  :  135 

Duxit.     Da.  Quid  narras?     Ge.   H6c  quod  audis.     Da.  6 

Geta, 
Quid  t6  futurumst  ?     Ge.  Nescio  hercle  ;  unum  h6c  scio, 
Quod  f6rs  feret,  fer^mus  aequo  anim6.     Da.  Placet : 
Em,  istuc  uirist  officium.     Ge.  In  me  omnis  spes  mihist. 
90       Da.  Laudo.     Ge.  Ad  precatorem  adeam  credo,  qui  mihi  140 

Sic  6ret :  '  nunc  amitte  (juaeso  hunc  ;  ceterum 
Posthac  si  quicquam,  nil  precor.'     tantum  modo 
Non  addit :  '  ubi  ego  hinc  abiero,  uel  occidito.' 
Da.  Quid  pa^dagogus  ille,  qui  citharistriam  ? 
95  Quid  rei  gerit?     Ge.  (71:////^  ^?  .f/z/v/i,'-)  Sic,  tenuiter.     Da.  Non  145 

multum  habet 
Quod  d^t  fortasse?     Ge.  Immo  nil  nisi  spem  meram. 
Da.  Pater  6ius  rediit  an  non?    Ge.  Non  dum.    Da.  Quid?  senem 
Quoad  ^xpectatis  u6strum?     Ge.  Non  certum  scio, 
Sed  epistulam  ab  eo  adlatam  esse  audiui  modo 


14  PIIORMIO.  [i.2.ioo- 

150  Et  ad  p6rtitores  esse  delatam  :  banc  petam.  loo 

Da.  Num  quid,  Geta,  aliud  me  uis?  Ge.  Vt  bene  sit  tibi.  {Exit 
Davus  to  Forum,  r.) 
{^Calls  to  slave  within)  Puer,  heus.  {Pauses.)  nemon  hoc 
pr6dit?  {Enter  boy  from  Demipho's  house. 
Geta  hands  him  the  purse.)  Cape,  da  hoc 
D6rcio. 
{Exit  boy  into  Demipho's  house ;  also  Geta  to  Harbor,  l.) 


il.i.i4.J  PHORMIO.  15 


ACT    II. 

Scene  i. 

Antipho  and  Phaedria  compare  their  situations,  each  insisting  that  he  is  the  more  unfor- 
tunate of  the  two. 

\^Entei-  xAntipho  and  Phaedria /r^;//  Chremes's  hoiise.'\ 

Antipho  Phaedria 

ADVLESCENTES  II 

I  3     An.  {despondiiigfy)    Adeon    rem    redisse,   ut   qui    mi   c6nsultum 
optume  uelit  esse, 
Phaedria,  patrem  ut  extimescam,  ubi  in  mentem  eius  aduenti 

ueniat  ! 
Qu6d  ni  fuissem  inc6gitans,  ita  [eum]  expectarem,  ut  par  fuit.  155 
Ph.  ( Hiid  istiic  est  ?     An.   Rogitas,  qui  tarn  audacis  facinoris  mihi 
cunsciu's  [sis]  ? 
5.  Qu6d  utinam  ne  Pliormioni  id  suadere  in  mentem  incidisset 

Neu  me  cupiduin  eo  inpulisset,  quod  mihi  principiumst  mali  ! 
N6n  potitus  Ossein  :   fuisset  tum  illos  mi  aegre  aliqu6d  dies, 
At  n6n  cottidiana  cura  haec  angeret  animum,  Ph.  {absently)   KJO 
Audio. 
An.  Dum  exp^cto  quam  mox  ueniat  qui  adimat  hanc  mihi  con- 
suetiidinem. 
lo        Ph.  Aliis  quia  defit  qu6d  amant  aegrest ;  tibi  quia  super^st  dolet : 
Am6re  abundas,  Antipho. 
Nam  tua  quidem  hercle  c^rto  uita  haec  ^xpetenda  optan- 

daque  est. 
Ita  m^  di  bene  ament,  ut  mi  liceat  tarn  din  quod  am6  frui,       1(>5 
lam  depecisci  m6rte  cupio  :   tii  conicito  cetera, 


16  niORMIO.  [iiiiS- 

Quid  ego  6x  hac  inopia  nunc  capiam,  et  quid  tu  ex  istac       15 

copia ; 
Vt  ne  addam,  quod  sine  sumptu  ingenuam,  liberalem  nactus  es, 
Quod  habes,  ita  ut  uoluisti,  uxorem  sine  mala  fama  palam  : 
170  IJeatus,  ni  unum  d^sit,  animus  qui  modeste  ista^c  ferat. 

()uod  si  tibi  res  sit  cum  e6  lenone  qu6  mihist,  turn  s^ntias. 
Ita  pl^rique  omnes  siimus  ingenio  :  n6stri  nosmet  pa^nitet.  20 

An.  At  tii  mihi  contra  nunc  uidere  f6rtunatus,  Pha^dria. 

Quoi  de  integro  est  pot^stas  etiam  c6nsulendi,  quid  uelis  : 
175  Retin(5re  amtre;/?  a«  mittere  ;  ego  in  eum  incidi  infelix  locum, 

Vt  n^que  mihi  eius  sit  dmittendi  n^c  retinendi  c6pia. 
{Sees  Geta  running  towards  thcni.)  Sed  quid  hoc  est  ?  uideon      25 

^go  Getam  currt^ntem  hue  aduenire  ? 
{as  Geta  enters)  Is  est  ipsus.     ei,  time6  miser,  quam  hie 

mihi  nunc  nuntidt  rem. 

Scene  2. 

Geta  brings  the  news  of  Demipho's  approach.  Antipho  is  persuaded  by  his  friends  to 
wait  for  him  and  brave  the  matter  out,  hut  at  last  loses  courage  and  runs  away,  leaving 
Phaedria  and  Geta  to  face  the  angry  father. 

\^Enter  Geta,  running,  from  Harbor,  l.     Does  not  notice  the  presence  of  the 
others  until hNTwno  calls  out  to  him  (v.  195).] 

Geta  Antipho  Phaedria 

SEKA'OS  AD^^ESCENTES  II 

I  4      Ge.  {to  himself)  Nullus  es,  Geta,  nisi  iam  aliquod  tibi  consilium* 

celere  reperis  : 
180  Ita  nunc  inparatum  subito  tanta  te  inpendent  mala ; 

Quae  n^que  uti  deuit^m  scio  neque  qu6  modo  me  inde  ex- 

traham  ; 
Nam  n6n  potest  celari  nostra  diutius  iam  audacia.  4 

An.  {to  Phaedria)  Quid  illic  commotus  uenit?  6 


ii.2.20.]  PHORMIO.  17 

Ge.  {to  hiniself)  Turn  t^inporis  mihi  punctum  ad  hanc  rem  est : 
erus   adest.      An.    {to    Phaedria)    Quid    illuc 
malist  ? 
Ge.  {to  himself)  Qu6d  quom  audierit,  qu6d  eius  remedium  in-  IS.") 
ueniam  iracundiae  ? 
Loquarne?  incendam  ;  taceam  ?  instigem  ;  purgem  me?  late- 
rem  lauem. 
10  Heu   me    miserum  !    qu6m    milii    paueo,   turn    Antipho    me 

excruciat  animi : 
Eius  me  miseret,  ei  nunc  timeo,  is  mine   me  retinet ;  nam 

absque  eo  esset, 
R^cte  ego  mihi  uidissem  et  senis  essem  liltus  iracundiam  : 
Aliquid  conuasassem  atque  hinc  me  c6nicerem  protinam  in  11)0 
pedes. 
An.  {to  Phaedria)  Quam  ttam  hie  fugam  aut  furtum  parat? 
15        Ge.  {to  himself,  looking  around)  Sed  ubi  Antiphonem  rt^periam? 
aut  (jua  qua^rere  insistam  uia? 
Ph.  {to  Antipho)  Te  n6minat.     An.  {to  Phaedria)  Nescio  quod 
magnum  hoc  nuntio  expect6  malum.     Ph.  {to 
Antipho)  Ah  1 
[Sanusne  es?]     Ge.  {to  himself)   Domum  ire  pergam  :  ibi 
plurimumst.  {Starts  towards  Demipho's  house?) 
Ph.  {to  Antipho)  Reuoc^mus  hominem.     An. 
{to  Geta)   Sta   ihco.     Ge.    {without  turning 
round)  Hem, 
Satis  pro  imperio,  quisquis   es.     An.    {calls   him   by  na?ne)   V,)(\ 
Geta !    Ge.    {turning   round  and  recognizing 
Antipho)  Ipsest  quem  uolui  6buiam. 
An.  C^do,  (juid  portas,  6bsecro?  atque  id,  si  potes,  uerbo  6xpedi. 
20       Ge.  Faciam.     An.  Eloquere.     Ge.  M6do  apud  portum  .  .  An. 
Meiimne?     Ge.  Intellexti.     An.  {with  a  ges- 
ture of  despair)  6ccidi  !    Ph.  {in  tone  of  sur- 
prise) Hem  ! 


18  PHORMIO.  [ii.2.2i- 

An.  (^uid  agam?     Pii.  (A?  Geta)  Quid  ai's?     Ge.  (/<?  Phaedkia, 

pointing  to  Antipho)  Huius  patrem  uidisse  me, 

[et]  patru6m  tuom. 

200    An.  Nam  quod  ego  huic  nunc  subito  exitio  r^medium  inueniam 

miser  ? 

{^apostrophizing  Phanium)  Quod  si  eo  meae  fortunae  redeunt, 

Phanium,  abs  te  ut  distrahar, 
NuUast  mihi  uita  ^xpetenda.     Ge.  Ergo  istaec  quom  ita  sint, 

Antipho, 
Tanto  magis  te  aduigilare  aequomst :  f6rtis  fortuna  adiuuat.         25 
An.  N6n  sum  apud  me.     Ge.  Atqui  opus  est  nunc  quom  maxume 
ut  sis,  Antipho ; 
205  Nam  si  senserit  te  timidum  pater  esse,  arbitrabitur 

C6mmeruisse  culpam.     Ph.  Hoc  uerumst.     An.  N6n  possum 
inmutarier. 
Ge.  Quid  faceres,  si  aliud  quid  grauius  tibi  nunc  faciundiim  foret? 
An.  Quom  h6c  non  possum,  illud  minus  possem.     Ge.  Hoc  nil      30 
est,  Phaedria  :  ilicet. 
Quid  hie  conterimus  6peram  frustra?  quin  abeo?    Ph.  Et  qui- 
dem  ego?    (Geta  and  Phaedria  start  to  leave 
the  stage.)     An.  {^calls  after  them)  Obsecro, 
210  Quid  si  adsimulo?  satinest?     Ge.  {tuithoi/t  turning  round) 

Garris.    An.  V61tum  contemplamini :  {feigning 
an  expression  of  bohiness)  em, 
Satine  sic  est?    Ge.  {turning  to  look)  N6n.     An.  {with  bolder 
expression)  Quid  si  sic?     Ge.  Pr6pemodum. 
An.   {with  still  bolder  look)   Quid  sic?     Ge. 
Sat  est : 
6m,  istuc  serua ;  et  u^rbum  uerbo,  par  pari  ut  resp6ndeas, 
Ne  te  iratus  suis  saeuidicis  dictis  protel^t.     An.  Scio.  35 

Ge.  Vi  coactum  te  6sse  inuitum.    Ph.  L^ge,  iudici6.    Ge.  Tenes? 
215  {Sees  Demipho  approaching.)    S^d  quis  hie  est  sen^x,  quem 

uideo  in  dltima  platea?  ipsus  est. 


ii.3.2.]  FN  OK  MI  O.  19 

An.  Non  p6ssum  adesse.     {Skirls  to  leave  the  stage.)      Ge.  {calls 
after  him)  Ah,  quid  agis?  quo  abis,  Antipho? 
Mane  inquam.     An.  {without  turning)  Egomet  me  n6ui  et 
peccatum  meum  : 
40  Vobis  commendo  Phanium  et  uitam  meam. 

{Exit  hastily  to  Forum,  r.) 
Ph.  Geta,  quid  nunc  fiet?     Ge.  Tii  iam  litis  audies ; 

Ego  plectar  pendens,  nisi  quid  me  fefellerit.  220 

Sed  quod  modo  hie  nos  Antiphonem  m6nuimus, 
Id  n6smet  ipsos  facere  oportet,  Phaedria. 
45        Ph.  Aufer  mi  '  oportet '  :  quin  tu  quid  faciam  impera. 
Ge.  Meministin,  olim  ut  fuerit  nostra  oratio 

In  re  incipiunda  ad  defendendam  noxiam,  225 

lustam  illam  causam,  facilem,  uincibilem,  6ptumam? 
Ph.  Meraini.     Ge.  Em,  nunc  ipsast  opus,  ea  aut,  si  quid  potest, 
50  Meli6re  et  caUididre.     Ph.  Fiet  sedulo. 

Ge.  Nunc  prior  adito  tu,  ego  in  insidiis  hie  ero 

Subcenturiatus,  si  quid  deficias.     Ph.  Age.  230 

(Phaedrla.  and  Geta  retire  to  back  of  stage,  r.,  the  latter 
round  the  corner  into  the  alley.) 

Scene  3. 

Demipho  arrives  in  a  rage,  having  heard  the  news  of  his  son's  marriage.  Phaedria 
and  Geta  in  vain  try  to  justify  themselves.  Deahpho  demands  to  have  his  son  and 
Phormio  brought  before  him. 

[^Enter  Demipho  from  Harbor,  l.     Soliloquizes,  not  obsennng  Phaedria 
and  Geta,  who  converse  in  low  tones  at  back  of  stage^ 

Demipho  Phaedria  Geta 

SEN  EX  ADVLESCENS  SERVOS 

II  I    De.  {to  hi?nself,  angrily)    Itane  tandem   ux6rem   duxit   Antipho 
iniussu  meo? 
N^c  meum  imperium,  ac   mitto  imperium,  n6n   simultati^m 
meam 


20  PlIORMIO.  [ii-3-3- 

Reuer(§ri  saltern  !  n6n  pudere  !  o  fllcinus  audax,  6  Geta 
Monit6r  !     Ge.  {aside)  Vix  tandem.     De.  {to  himse/f)  Quid 
mihi  dicent  aut  quam  causam  r^perient? 
235  Demiror.     Ge.  {aside)  Atqui  r^periam  :  aliud  cura.     De.  {/o        5 

himse/f)  An  hoc  dic^t  mihi : 
'  Inuitus  fqci.    lex  coegit' ?  audio,  fate6r.    Ge.  {aside)  Places. 
De.  {to  himse/f)  Verum  scientem,  tacitum  causam  tradere  aduor- 
sariis, 
Etiamne  id  lex  coegit?     Ph.  {aside  to  Geta)  Illud  durum. 
Ge.  {aside  to  Phaedria)  Ego  expediam  :  sine. 
De.  {to  Jumse/f)  Incertumst  quid  agam,  quia  praeter  spem  atque 
incredibile  hoc  mi  obtigit : 
240  Ita  sum  inritatus,  animum  ut  nequeam  ad   c6gitandum  in-       10 

stituere. 
Quam  ob  rem  6mnis,  quom  secundae  res  sunt  maxume,  tum 

maxume 
Meditari    secum    op6rtet,    quo    pacto    aduorsam    aerumnam 

ferant : 
[Pericla,  damna,  exilia  peregre  rediens  semper  cogitet] 
Aut  fili  peccatum  aut  uxoris  m6rtem  aut  morbum  fdiae ; 
245  Communia  esse  haec,  fieri  posse,  ut  n^  quid  animo  sit  nouom  ;      15 

Quidquid  praeter  spem  eu^niat,  omne  id  d^putare  esse  in  lucro. 
Ge.  {aside  to  Phaedria)    O   Phaedria,   incredibile  [st]  quantum 
erum  ante  eo  sapi^ntia. 
Meditata  mihi  sunt  6mnia  mea  inc6mmoda,  erus  si  redierit : 
Molendum^/  in  pistrino,  uapulandum,  habendae  c6mpedes, 
250  Opus  ruri  faciundum.     h6rum  nil  quicquam  accidet  anim6      20 

nouom. 
Quidquid  praeter  spem  eu^niet,  onine  id  d^putabo  esse  in 

lucro. 
Sed  quid  cessas  h6minem  adire  et  blande  in  principio  adlo- 
qui?     (Phaedria  comes  forward  to  meet  De- 

MIPHO.) 


n.3-49-']  PHORMIO.  21 

Dk.  {to  Jiimself)  Phaedriam  mei  fratris  uideo  filium  mi  ire  obuiam. 
Ph.  {to  Demii'Ho)  Mi  patrue,  salue.     De.  Salue  ;  sed  ubist  An- 
tipho? 
25        Ph.  {^pretending  not  to  hear  the  question^  Salu6m  uenire  .  .  De.  2r)5 
{interrupting)  Credo  ;  hoc  responde  mihi. 
Ph.  Valet,  h'lc  est ;  sed  satin  6mnia  ex  sent^ntia? 
De.  Vellem  ([uidem.     Ph.  Quid  istt'ic  est?     De.  Rogitas,  Pha(^- 
dria  ? 
{ironicallx)  Ijonas  me  absente  hie  cunfecistis  nuptias. 
Ph.  {affecting  surprise^   Eho,   an   id   suscenses    nunc   ilH?     Ge. 
{aside,  from  his  hiding-place)   Artificem  pro- 
bum  ! 
30       De.  {angrily)  Egon  iUi  non  susc^nseam  ?  ipsum  g^stio  260 

Dari  mi  in  conspectum,  nunc  sua  culpa  lit  sciat 
Len^m  patrem  ilium  factum  me  esse  ac6rrumum. 
Ph.  Atciui  nihil  fecit,  patrue,  quod  suscenseas. 
Dfi.  Ecce  autem  similia  6mnia  !  omnes  congruont : 
35  Vnum  quom  noris,  6mnis  noris.     Ph.  Haiid  itast.  265 

De.  Hie  in  n6xiast,  ille  ad  dzVendam  causam  adest ; 

Quom  illest,  hie  praestost :   tradunt  operas  mutuas. 
Ge.  {aside,   as  before)    Probe   h6rum   facta    inprudens    depinxit 

senex. 
De.  Nam  ni  ha^c  ita  essent,  cum  illo  baud  stares,  Phaedria. 
40       Ph.  Si  est,  patrue,  culpam  ut  Antipho  in  se  admiserit,  270 

Ex  qua  re  minus  rei  f6ret  aut  famae  temperans, 
Non  causam  dico  quin  quod  meritus  sit  ferat. 
Sed  si  quis  forte  malitia  fretus  sua 
Insidias  nostrae  f^cit  adulesc^ntiae 
45  Ac  uicit,  nostran  culpa  east  an  iiidicum,  275 

Qui  sa^pe  propter  inuidiam  adimunt  diuiti 
Aut  pr6pter  miseric6rdiam  addunt  pai'iperi? 
Ge.  {still  aside)  Ni  n6ssem  causam,  credercm  uera  hnuc  l()i|ui. 
De.  An  ([uis([uam  iudex  (ist,  qui  possit  n6scere 


22  PIIORMIO.  [ii-3.5o- 

2S()  Tua  iusta,  ubi  tute  u(irbum  non  resp6ndeas,  50 

Ita  ut  ille  fecit?     Ph.   Functus  adulesct^ntulist 

Officium  liberalis  :  postquam  ad  iudices 

Ventumst,  non  potuit  c6gitata  pr6loqui ; 

Ita  eum  turn  timidum  \ll\c  obstupefecit  pudor. 
285    Ge.  instill  aside)   Laudo  hiinc.     sed   cesso   adire   quam   primum       55 
senem  ?     (  Comes  forward  and  addresses  De- 

MIPHO.) 

Ere,  salue  :  saluom  te  aduenisse  gatideo.     De.  {^i>-o?ueai/y,  to 

Geta)  Oh, 
Bone  ciistos,  salue,  columen  uero  familiae, 
Quoi  c6mmendaui  filium  hinc  abit^ns  meum. 
Ge.  lam  dudum  te  omnis  n6s  accusare  a6dio 
290  Inm^rito,  et  me  horunc  6mnium  inmeritissumo.  60 

Nam  quid  me  in  hac  re  facere  uoluisti  tibi? 
Seruom  h6minem  causam  orare  leges  n6n  sinunt, 
Neque  t^stimoni  dictiost.     De.  Mitto  6mnia. 
Do  istuc  '  inprudens  timuit  adulesc^ns  ' ;  sine 
295  'Tu  sprue's ' ;  uerum  si  cognatast  maxume,  65 

Non  fuit  necesse  habere  ;  sed  id  quod  lex  iubet, 
Dot^m  daretis,  quat^reret  alium  uirum. 
Qua  ratione  inopem  p6tius  ducebat  domum  ? 
Ge.  Non  ratio,  uerum  arg(^ntum  deerat.     De.  Sumeret 
300  Alicunde.     Ge.  Alicunde  ?  nil  est  dictu  facilius.  70 

De.  Postremo  si  nullo  alio  pacto,  faenore.     Ge.  (^irotiicallv)  Hui, 
Dix/jti  pulchre  !  siquidem  quisquam  cr^deret 
Te  uiuo.     De.  (afigri/v)  Non,  non  sic  futurumst  :  n6n  potest. 
Egon  illam  cum  illo  ut  patiar  nuptam  uniim  diem? 
305  Nil  suaue  meritumst.     h6minem  conmonstrarier  75 

Mi  istum  uolo,  aut  ubi  habitet  demonstrarier. 
Ge.  Nempe  Ph6rmionem?     De.  Istum  patronum  mulieris. 
Ge,  lam  faxo  hie  aderit.     De.  Antipho  ubi  nunc  6st?    Ge.  Foris. 
De.  Abi,  Phaedria,  eum  require  atque  hue  adduce.     Ph.  Eo  : 


ii.3.84.]  •  PHORMIO.  23 

80  Recta  uia  quidem  illuc.     {Exit  into  DORio's  house,  unobserved  310 

by  Demipho.)     Ge.  {aside  to  the  audience  as 
he  leaves   the  stage)    Nempe  ad    Pamphilam. 
{Exit  to  Forum,  R.) 
De.  {to  the  spectators)  Ego  de6s  penatis  hinc  salutatum  domum 
Deu6rtar ;  inde  ibo  ad  foram  atque  aliqu6d  mihi 
Amicos  adiiocabo,  ad  banc  rem  qui  adsient, 
Vt  ne  inparatus  sim,  si  ueniat  Ph6rmio. 

{Exit  into  his  house.) 


24  PHORMIO.  ■  Tiiii.* 


ACT   III. 
Scene  i. 

Geta  appeals  to  Phormio  for  help  in  his  young  master's  difficulty.     The  latter  boasts  of 
his  skill  in  such  affairs,  and  undertakes  to  arrange  the  matter  to  Antipho's  satisfaction. 

\^Enter  Phormio  ajid  QKYA/rom  Forum,  r.] 

Phormio  Geta 

PARASITVS  SERVOS 

315    Ph.  itane  patris  ais  aduentum  u^ritum  hinc  abiisse?     Ge.   Ad-  II  2 
modum. 
Ph.  Phanium  relictam  solam?     Ge.  Sic.     Ph.   Et  iratum  senem? 
Ge.  Oppido.     Ph.   {fo  himself)  Ad  te  summa  solum,  Ph6rmio, 
rerum  redit : 
Tute  hoc  intristi :   tibi  omnest  6xedendum  :  accingere. 
Ge.  (!)bsecro  te.     Ph.  i^to  himself,  disregarding  Geta)  Si  fogabit        5 
.  .  Ge.  in  te  spes  est.     Ph.  {thoughtfully,  to 
himself)  Eccere, 
320  Quid  si  reddet?     Ge.  Tu  inpulisti.     Ph.  {to  himself,  with  a 

satisfied  air)  Sic,  opinor.     Ge.  Subueni. 
Ph.  {to  Geta)  Cedo  senem  :  iam  instructa  sunt  mi  in  c6rde  con- 

silia  6mnia. 
Ge.  Quid  ages?     Ph.  Quid  uis,  nisi  uti  maneat  Phanium  atque 
ex  crimine  hoc 
Antiphonem  eripiam  atque  in  me  omnem  iram  deriu^m  senis  ? 
Ge.  (},  uir  fortis  atque  amicu's.     u^rum  hoc  saepe,  Ph6rmio,  10 

325  V^reor,  ne   istaec    f6rtitudo    in   n^ruom    erumpat   d^nique. 

Ph.  Ah, 
N6n  itast :  factumst  periclum,  iam  pedum  uisast  uia. 
Qu6d  me  censes  h6mines  iam  deu^rberasse  usque  ad  necem  ? 
[Hospites,  tum  ciuis?  quo  magis  noui,  tanto  saepius.] 


iii.1.33]  PHORMIO.  25 

15  C^do  dum,  enumquam  iniuriarum  audisti  mihi  scriptam  di- 

cam? 
Ge.  Qui  istuc  ?     Ph.  Quia  non  r^te  accipitri  tennitur  neque  miluo,  330 
Qui  male  faciunt  n6bis  :  illis  qui  nihil  faciunt  tennitur, 
Quia  enim  in  illis  fructus  est,  in  illis  opera  luditur. 
Aliis  aliunde  est  periclum,  unde  aliquid  abradi  potest : 
20  Mihi  sciunt  nil  esse,     dices  '  ducent  damnatum  domum  ' : 

Alere  nolunt  h6minem  edacem,  et  sapiunt  mea  sent^ntia,         335 
Pr6  maleficio  si  beneficium  summum  nolunt  reddere. 
Ge.  N6n  pot<?  satis  pro  m^rito  ab  illo  tibi  referri  gratia. 
Ph.  Immo  enim  nemo  satis  pro  merito  gratiam  regi  refert. 
25  Tene  asymbolum  uenire  unctum  atque  lautum  e  balineis, 

Otiosum  ab  animo,  quom  ille  et  cura  et  sumptu  absiunitur  !      340 
Diim  tibi  fit  quod  placeat,  ille  ringitur :  tu  rideas, 
Prior  bibas,  pri6r  decumbas  ;  c6na  dubia  adp6nitur. 
Ge.  Quid  istuc  uerbist?     Ph.  Vbi  tu  dubites  quid  sumas  potis- 
sumum. 
30  Ha^c  quom  rationem  ineas  quam  sint  suauia  et  quam  cara 

sint, 
Ea  qui  praebet,  n6n  tu  hunc  habeas  plane  praesentdm  deum  ?  345 
Ge.  {seeing  Demipho  coming)  S^nex  adest :  uide  quid  agas  :  prima 
c6itiost  ac^rruma. 
Si  earn  sustinueris,  postilla  iam,  lit  lubet,  ludas  licet. 

{They  retire  to  back  of  stage.) 

Scene  2. 

Demipho  has  taken  care  to  provide  himself  with  three  friends  to  advise  him  in  his  dealings 
with  Phormio.  He  challenges  the  latter  in  their  presence  to  prove  Anth'HO'-S  relation- 
ship to  the  girl.  Phormio  retorts  that  he  has  done  so  already  in  a  court  of  law;  he 
further  refuses,  with  a  great  show  of  indignation,  to  accept  DemiI'Ho's  offer  to  pay  him 
the  girl's  dowry  on  condition  of  his  marrying  her  himself,  and  thus  freeing  Antitho. 

\^Enter  Demipho  loith  his  three  friends,  from  Forinn,  R.  They  do  not 
observe  Phormio  and  ijv:x\,  tvho  in  turn  pretend  not  to  see  Demipho.] 


26  PIIORMIO.  [iii.2.u 

Dkmipho     Hegio     Cratinvs     Ckito     Phormio     Geta 
sknkx         advocati  iii  parasitvs      servos 

II  3    1)E.  (/^  Ids  friends)  Enumquam  quoiquam  c6ntumeli6sius 

Audistis  factam  iniiiriam,  (juam  haec  6st  mihi? 
;;r)()  Adeste  quaeso.     Ge.   {^asidc    to    Phormio)   Iratus  est.     Ph. 

{aside  to  Geia)  Quin  tu  h6c  age  : 
lam  ego  hunc  agitabo.     {aloud  to  Geta)  pr6  deuni  inmor- 

talium, 
Negat  Phanium  esse  hanc  sibi  cognatam  Dkmipho?  5 

Hanc  Dt^mipho  negat  6sse  cognatam?     Ge.  Negat. 
Ph.  Neque  eius  patrem  se  scire  (}ui  fuerit?   "(jE.  Negat. 
355    De.  {to  himself,  recognizing  Phormio)  Ipsum  6sse  opinor  d6  quo 
agebam  :    {to   his  friends)   s^quimini.     {Steps 
forward.) 
[Ph.  Nee  Stilphonem  ipsum  scire  qui  fuerit?     Ge.  Negat.] 
Ph.  {feigning  indignation)  Quia  eg(^ns  relictast  misera,  ignoratur      10 
parens, 
Neclt^gitur  ipsa  :  uide  auaritia  quid  facit. 
Ge.  {in  a  loud  totte)  Si  erum  insimulabis  malitiae,  male  audies. 
360    De.  {to  himself,  angrily)  O  audaciam  !  etiam  me  ultro  accusatum 
aduenit. 
Ph.  {to  Geta)  Nam  iam  adulescenti  nihil  est  quod  susc^nseam, 

Si  ilium  minus  norat ;  quippe  homo  iani  grandior,  15 

Paup<§r,  quoi  in  opere  uita  erat,  ruri  fere 
Se  c6ntinebat ;  ibi  agrum  de  nostr6  patre 
.■^>()5  Col(^ndum  habebat.     sa^pe  interea  mihi  senex 

Narrabat  se  hunc  necl^gere  cognntum  suom  : 
At  qu^m  uirum  !  quem  ego  uiderim  in  uita  6ptumum.  20 

Ge.  Videas  te,  atque  ilium  [ut]  narras  !     Ph.  {in  pretended  anger) 
I  in  malam  crucem  ! 
Nam  ni  6um  esse  existumdssem,  numquam  tam  grauis 
370  Ob  hanc  inimicitias  cdperem  in  uostram  familiam, 

Quam  is  aspernatur  nunc  tam  inliberaliter. 


iii.2.48.]  PHORMIO.  27 

25       Ge.  Pergin  ero  absent!  male  loqui,  inpurissume  ? 

Ph.  Dignum  autem  hoc   illost.     Ge.   (also  feigning  anger)   Ain 

X.3.men,  career?     De.  {calls  him)  Geta  ! 
Ge.  {to    Phormio,  pretending  not   to  hear)    Bon6rum   extorter, 

l^giim  contort6r  !     De.  {more  loudly)  Geta  ! 
Ph.  {in  a  whisper  to  Geta)  Resp6nde,     Ge.  {turning  around)   .375 
Quis  homost?   6hem.     De.   {to  Gkta)  Tace. 
Ge.  {to  Demipho)  Absent!  tibi 
Te  indignas  seque  dignas  contum^lias 
30  Numquam  cessauit  dicere  hodie.     De.  {to  Geta)  D^sine. 

{to  Phormio)  Adul^scens,  primum  abs  te  h6c  bona  uenia  peto, 
Si  tibi  placere  p6tis  est,  mi  ut  resp6ndeas  : 

Quem  amicum  tuom  a'l's  fuisse  istum,  explana  mihi,  380 

Et  qui  cognatum  m6  sibi  esse  diceret. 
33       Ph.  Proinde  ^xpiscare   quasi  non  nosses.     De.   N6ssem?     Ph. 
{with  a  nod)  Ita. 
De.  Ego  m6  nego  :  tu  qui  ais  redige  in  m^moriam. 
Ph.  Eho  tu,  sobrinum  tu6m  non  noras?     De.  {angrily)  6nicas. 

Die  n6men.     Ph.  {hesitating)  Nomen?  maxume.     I3e.  Quid  385 
nunc  taces? 
Ph.  {aside  to  Geta)  Perii  ht-rcle,  nomen  p^rdidi.     De.  {impa- 
tiently) [Hem]  Quid  ais?     Ph.  {aside)  Geta, 
40  Si  meministi  id  quod  61im  dictumst,  subice.     {aloud  to  De- 

mipho) hem, 
Non  dico  :  quasi  non  n6sses,  temptatum  aduenis. 
De.  Ego  autem  tempto?    Ge.  [prompts  him)  Stil/o.     Ph.  {7uith 
an  air  of  indifference)  Atque  adeo  quid  mea  ? 
Stil/6st.     De.  Quem  dixti  ?     Ph.  Stil/onem  inquam  noueras.  390 
De.  Neque  6go  ilhmi  noram  n^que  mi  cognatus  fuit 
45  Quisquam  istoc  nomine.     Ph.  Itane?  non  te  horum  pudet? 

At  si  talentum  r^m  reliquisset  decem, 
De.  {angrily)  Di  tibi  malefaciant  !     Ph.  primus  esses  memoriter 

Prog^niem  uostram  usque  db  auo  atque  atauo  proferens.  395 


28  PHORMIO.  [iii.2.49- 

De.  Ita  ut  dicis.     ego  turn  quom  aduenissem,  qui  mihi 

Cognata  ea  esset,  dicerem  :  itidem  tu  face.  50 

Cedo  qui  6st  cognata?     Ge.  {aside  to  Demipho)  Eu,  n6ster, 
recte.     {warningly,  io  Phormio)  heus  tu,  caue. 
Ph.  Dilucide  expediui  quibus  me  op6rtuit 
400  ludicibus  :  turn  id  si  falsum  fuerat,  filius 

Quor  n6n  refellit  ?     De.  Filium  narras  mihi  ? 
Quoius  de  stultitia  dici  ut  digmmist  n6n  potest.  55 

Ph.  {ironically^  At  tu  qui  sapiens  ^s  magistratus  adi, 
ludicium  de  eadem  causa  iterum  ut  reddant  til)i, 
405  Quand6quidem  solus  r^gnas  et  soli  licet 

Hie  de  eadem  causa  bis  iudicium  rt-piscier. 
De.  Etsi  miiii  facta  iniiiriast,  uerum  tamen  60 

Potius  quam  litis  s^cter  aut  quam  te  audiam, 
Itidem  ut  cognata  si  sit,  id  quod  16x  iubet 
410  Dotis  dare,  abduc  banc,  minas  quinque  accipe. 

Ph.  (Jaiighing)  Hahahac,  homo  suauis.     De.  Quid  est?  num  ini- 
quom  p6stulo? 
An  ne  h6c  quidem  ego  adipiscar,  quod  ius  publicumst?  65 

Ph.  {affecting  indignation^  Itan  tandem,  quaeso,  item  ut  mere- 
tricem  ubi  abiisus  sis, 
Mercedem  dare  lex  iubet  ei  atque  amittere  ? 
415  An,  ut  xit  quid  turpe  ciuis  in  se  admitteret 

Propter  egestatem,  pr6xumo  iussast  dari, 

Vt  cum  uno  aetatem  d^geret?  quod  tu  uetas.  70 

De.  Ita,   pr6xumo   quidem;   at  nos  unde?  aut   (juam   6b   rem? 
Ph.  Ohe, 
'Actum'   aiunt    *  ne    agas.'     De.    N6n    agam?    immo    baud 
dt^sinam, 
420  Don^c  perfecero  h6c.     Ph.  Ineptis.     De.  Sine  modo. 

Ph.  Postr^mo  tecum  nil  rei  nobis,  D^mipho,  est : 

Tuos  6st  damnatus  gnatus,  non  tu  ;  nam  tua  75 

Praet^rierat  iam  ad  ducendum  aetas.     De.  Omnia  haec 


iii.3.6.]  PHORMIO.  29 

Ilium  putato,  quae  ego  nunc  dico,  dicere  ; 

Aut  quidem  cum  uxore  hac  ipsum  prohibebo  domo.  425 

Ge.  {aside)  Iratus  est.     Ph.  Tu  it  idem  melius  feceris. 
80       De.  {angrily)  Itan  t§s  paratus  facere  me  aduorsum  omnia, 

Infelix?     Ph.  {aside  to  Geta)  Metuit  hie  nos,  tarn  etsi  sedulo 
Dissimulat.     Ge.  {aside  to  Phormio)  Bene  habent  tibi  prin- 
cipia.    Ph.  {aloud  to  Demipho)  Quin  quod  est 
Ferundum  fers?  tuis  dignum  factis  feceris,  430 

Vt  amici  inter  nos  simus.     De.  Egon  tuam  ^xpetam 
83  Amicitiam?  aut  te  uisum  aut  auditum  uelim? 

Ph.  Si  c6ncordabis  cum  ilia,  habebis  qua^  tuam 
Senectiitem  oblectet :  r(^spice  aetatem  tuam. 
De.  Te  oblectet,  tibi  habe.    Ph.  Minue  uero  iram.     De.  H6c  age  :  435 
Satis  iam  uerborumst :  nisi  tu  properas  mulierem 
go  Abdiicere,  ego  illam  eiciam.     dixi,  Ph6rmio. 

Ph.  Si  tu  illam  attigeris  sccus  quam  dignumst  liberam, 
Dicam  tibi  inpingam  grandeni.     dixi,  Demipho. 
{to  Geta)   Si  quid  opus  fuerit,  heiis,  domo  me.     Ge.  In-  440 

tellego. 

{Exit  Phormio  to  Forum,  k.) 

Scene  3. 

Demipho,  after  an  unsatisfactory  consultation  with  his  friends,  rlctermines  to  wait  for  the 
advice  of  his  brother,  who  is  soon  expected  home. 

Demipho         Geta         Hegio         Cratinvs         Crito 

SENEX  SERVOS  ADVOCATI  HI 

II  4    De.  Quanta  me  cura  et  s611icitudine  adficit 

Gnatus,  qui  me  et  se  hisce  inpediuit  nuptiis  ! 
Neque  mi  in  conspectum  prodit,  ut  saltem  sciam. 
Quid  de  ea  re  dicat  quidue  sit  sententiae. 
5  {to  Geta)  Abi,  uise  redieritne  iam  an  non  dum  dumum.  445 

Ge.  E6.     {Exit  into    Demipho's  house.)     De.    {to  his  friends) 
Videtis  quo  in  loco  res  ha^c  siet : 


30  PHORMIO.  [iii.3-7- 

Quid  ago  ?  die,  Hegio.     He.  Ego  ?     Cratinum  c^nseo, 
Si  tibi  uidetur.     I)e.  Die,  Cratine.     Cra.  M(^ne  iiis? 
De.  Te.     Cra.  Ego  quae  in  rem  tuam  sint  6a  uelim  facias,     mijii 
450  Sic  h6e  uidetur :  qu6d  te  absente  hie  filius  lo 

Egit,  restitui  in  integrum  aequomst  6t  bonum, 
Et  id  impetrabis.     dixi.     De.  Die  nunc,  H^gio. 
He.  Ego   s^dulo    hunc    {poiniing  to   Cratinus)    dixisse    credo ; 
u^rum  itast, 
Quod  h6mines  tot  sentt^ntiae  :  suos  quoique  mos. 
455  Mihi  n6n  uidetur  qu6d  sit  factum  legibus  15 

Rescindi  posse  ;  et  tiirpe  inceptust.     De.  Die,  Crito. 
Cri.  Ego  amplius  deliberandum  c^nseo  : 

Res  magnast.     He.  Num  quid  n6s  uis?     De.  Fecistis  probe  : 
{to  himself,  as   they  leave   the  stage)   Inc6rtior  sum   multo 
quam  dudum.     {Exeunt  Hegio,  Cratinus,  and 
Crito  to  Forum,  r.     Enter  Geta  frotti  Demi- 
PHO's  house.)     Ge.  Negant 
460  Redisse.     De.  Frater  6st  expectandiis  mihi :  20 

Is  qu6d  mihi  dederit  de  iiac  re  consiUum,  id  sequar. 
Perc6ntatum  ibo  ad  p6rtum,  quoad  se  r^cipiat. 

{Exit  to  Harbor,  L.) 
Ge.  {to  hitnself)  At  ego  Antiphonem  quaeram,  ut  quae  acta  hie 
sint  sciat.     {Starts  to  leave  the  stage,  but  stops 
on  seeing  Antipho  approaching?) 
Sed  eccum  ipsum  uideo  in  tempore  hue  se  r^cipere. 

Scene  4. 

Antipho  returns,  angry  with  himself  for  running  away.     Geta  assures  him  that  both  he 
and  Phaedria  have  done  their  best  for  him  with  his  father. 

\_Enter  Antipho /rcw  Foru?n,  r.] 

Antipho  Geta 

advlescens  servos 


iii.4.20.]  PHORMIO.  31 

III  I  An.  (/(?  himself,  not  observing  Geta)  6nim  uero,  Antiph6,  multi-  4G5 
modis  cum  istoc  animo  es  uituperandus  : 
Itane  te  hinc  abisse  et  uitam  tuam  tutandam  aliis  dedisse  ! 
Alios  txiam  rem  cr^didisti  magis  quam  tete  animum  aduor- 

suros  ? 
Nam  lit  ut  erant  alia,  illi  certe  quae  nunc  tibi  domist  con- 
suleres, 
5-  Ne  quid  propter  tuam  fidem  decepta  potereti'ir  mali ; 

Quoi  nunc  miserae  sp^s  opesque  siint  in  te  uno  omnes  sitae.    470 
Ge.  {^coming  foruiard)  Et  quidem,  ere,  nos  iam  di'idum  hie  te 

absentem  incusamus,  qui  abieris. 
An,  Te  ipsiim  quaerebam.     Ge.  Sed  ea  causa  nihilo  magis  de- 

fecimus. 

An.  Loquere  6bsecro,  quo  nam  in  loco  sunt  res  et  fortunae  meae  ? 

lo  Num  quid  patri  subolet?     Ge.  Nil  etiam.     An.  Ecquid  spei 

porrost?    Ge.  Nescio.    An.  (^despairiug/y)  Ah  ! 

Ge.  Nisi  Phaedria  haud  cessauit  pro  te  eniti.     An.   Nil  fecit  noui.  47o 

Ge.  Turn  Ph6rmio  itidem  in  hac  re  ut  [in]  aliis  strenuom  homi- 

nem  praebuit. 
An.  Quid  is  fecit?   Ge.  Confutauit  uerbis  admodum  iratum  senem. 
An.  {Joyously)  Eu,  Ph6rmio  !     Ge.   Ego  quod  potui  porro.     An. 
Mi  Geta,  omnis  u6s  amo. 
15       Ge.  Sic  habent  principia  sese  ut  dixi :  adhuc  tranqnilla  res  est, 

Mansurusque   patruom   pater  est,  dum   hue   adueniat.     An.  480 

Quid  eum  ?     Ge.  Vt  aibat 
De  eius  consilio  sese  uelle  facere  quod  ad  hanc  rem  attinet. 
An.  Quantum   metu/st  mihi,   uidere   hue  saluom   nunc   patruom, 
Geta! 
Nam  per  eius  unam,  ut  audio,  aut  uiuam  aiit  moriar  sentcn- 
tiam. 
20       Ge.  {seeing  VHAVDvax  coming  ouf)  Phaedria  tibi  adest.     An.  {look- 
ing around)  yi)i  nam?     Ge.  {pointing  to  Do- 
Rio's  house)  Eccum  ab  sua  palaestra  exit  foras. 


32  PI/0  R  MI  O.  [iii-S-i- 

SCENE  5. 

Introduction  of  the  secondary  plot.  Puaedria  has  been  unable  to  raise  money  enough 
to  buy  the  music-girl  with  whom  he  is  in  love,  and  DORio,  her  owner,  in  spite  of  the 
expostulations  of  Phaedria  and  his  friends,  persists  in  his  determination  to  breaii  his 
former  bargain  with  Phaedria,  and  to  sell  her  to  a  soldier  who  offers  him  ready  money. 

\_Enter  Dorio  from  his  house,  followed  by  Phaedria.     They  cross  the  stage 

in  eager  dispute. ~\ 

Phaedria  Dorio  Antipho  Geta 

advlescens  leno  advlescens  servos 

485    Ph.  {beseechingly^  D6rio,  III  2 

Audi  6bsecro.     Do.  Non  audio.     {Starts  off  the  stage.)     Ph. 
Parumper.     {Tries  to  hold  him   back.)     Do. 
{shaking  off  his  grasp)  Quin  omitte  me. 
Ph.  Audi  quod  dicam.     Do.  At  enim  taedet  iam  audire  eadem 

miliens. 
Ph.  At  nunc  dicam  qu6d  lubenter  audias.     Do.  {stopping)  Lo- 

quere,  ai'idio. 
Ph.  {earnestly)  Non  queo  te  exorare  ut  maneas  triduom  hoc? 
quo  nunc  abis? 
490    Do.  Mirabar  si  tu  mihi  quicquam  adferres  noui.     An.  {aside  to        5 
Geta)  Ei, 
Metu6  lenonem  n^  quid  .  .  Ge.  {aside  to  Antipho)  Suo  suat 
capiti?  idem  ego  u6reor. 
Ph.  Non  dum  mihi  credis  ?     Do.  Hariolare.     Ph.  Sin  fidem  do  ? 

Do.  Fabulae. 

Ph.  Fa^neratum  istuc  beneficium  pulchre  tibi  dic^s.     Do.  Logi. 

Ph.  Crdde  mihi,  gaudebis  facto:    u6rum   hercle   hoc   est.     Do. 

S6mnia. 

495    Ph.  Experire  :  n6n  est  longum.     Do.  Cantilenam  eandem  canis.       10 

Ph.  {beseechingly)  Tu  mihi  cognatus,  tii  parens,  tu  amicus,  tu   .  . 

Do.   {interrupting)  Garri  modo. 
Ph.  {in  despair)  Adeon  ingenio  esse  duro  te  atque  inexorabih, 


iii.5.30.]  PHORMIO.  33 

Vt  neque  miseric6rdia  neque  prt^cibus  molliri  queas  ! 
Do.  {mockingly)  Adeon  te  esse  inc6gitantem  atque  inpudentem, 
Phaddria, 
15  Vt  phaleratis  diicas  dictis  me  6t  meam  ductes  gratiis  !  aOO 

An.  {aside  to  Geta)   Miseritumst.      Ph.  {to  himself)   Ei,  uerbis 
uincor  !     Ge.  {aside  to  Antipho)  Quam  uter- 
que  est  similis  sui  ! 
Ph.  {sadly,  to  himself)  Atqne  Antipho  alia  quom  6ccupatus  ^sset 
sollicitudine, 
Turn  hoc  6sse  mi  obiectum  malum  !     An.  {coffiiiig  fortvard 
with  Geta)  Quid  istuc  est  autem,  Phaedria? 
Ph.  6  fortunatissume  Antipho.     An.   Egone?     Ph.   Quoi  quod 
amas  domist, 
20  N^que  cum  huius  modi  {pointing  to  Doric)  umquam  usus  505 

uenit  lit  conflictares  malo. 
An.  Mihin  domist?  immo,  id  quod  aiunt,  aiiribus  tene6  lupum  : 
[Nam  neque  quo  pacto  a  me  amittam  neque  uti  retineam 
scio.] 
Do.  Ipsum  istuc  mi  in  h6c  est.     An.  {to  Doric)  Heia,  n^  parum 
len6  sies. 
{to  Phaedria,  pointing  to  Doric)  Num  quid  hie  confccit? 
Ph.   Hicine  ?  qu6d  homo  inhumanissumus  : 
25  Pamphilam    meam   u^ndidit.      An.    Quid?    u^ndidit?     Ge.  510 

Ain?  udndidit? 
Ph.  V^ndidit.     Do.  {ironically)  Quam  indignum  facinus,  ancillam 

aere  emptam  meo  ! 
Ph.  Nequeo  exorare  ut  me  maneat  €i  cum  illo  ut  mutet  fidem 
Triduom  hoc,  dum  id  qu6d  est  promissum  ab  amicis  argen- 

tum  aufero. 
{to  Doric)  Si  non  turn  dedero,  unam  praeterea  h6ram  nc 
oppertus  sies. 
30       Do.  6btundej-?     An.  {to  Doric)  Haud  16ngumst  id  (juod  orat :  515 
exoret  sine. 


34  PHORMfO.  [iii-5-3i- 

{paintuig  to  Phaedria)  idem  hie  tibi,  quod  b6ni  j)romeritus 
fueris,  conduplicauerit. 
Do.  Verba  istaec  sunt.     An.  {pkading/y)  Pamphilamne  hac  urbe 
priuari  sines  ? 
Turn  praeterea  horiinc  amorem  distrahi  poterin  pati  ? 
Do.  Neque  ego  neque  tu.     Ge.  (^angrily,  to  Doric)  Di  tibi  omnes 
id  quod  es  dignus  duint ! 
520    Do.  {to  Phaedria)  Ego  te  compluris  aduorsum  ingenium  meuni       35 
mensis  tuli, 
P611icitantem  et  nil  ferentem,  flentem ;  nunc  contra  6mnia 

haec  : 
R^pperi  qui  d6t  neque  lacrumet :  da  locum  me]i6ribus. 
An.  {to   Phaedria)   Certe  hercle,  ego  si  satis  commemini,  tibi 
quidemst  olim  dies, 
Quam  ad  dares  huic  {pointing  to  Dork^),  pra^stituta.      Ph. 
Factum.     Do.   Num  ego  istuc  nego? 
525    An.  lam  ^a    praeteriit?     Do.    N6n,   uerum    haec   ei    antecessit.      40 
An.  N6n  pudet 
Vanitatis?     Do.   Minume,   dum   ob   rem.     Ge.    {angrily,   to 

Dorio)  Sterculinum  !     Ph.  D6rio, 
Itane    tandem    facere    oportet?     Do.    Sic   sum  :    si    placeo, 
utere. 
An.  Sic  hunc  decipis?     Do.  Immo  enim  uero,  Antipho,  hie  me 
d^cipit : 
Nam  hie  me  huius  modi  scibat  esse,  ego  hunc  esse  aliter 
credidi ; 
530  tste  me  feftUit,  ego  isti  nilo  sum  aliter  ac  fui.  45 

Sed  ut  ut  haec  sunt,  tamen  hoe  faeiam  :  eras  mane  argentum 

mihi 
Miles  dare  se  dixit :  si  mihi  prior  tu  attuleris,  Phaedria, 
Mea  lege  utar,  ut  potior  sit,  qui  prior  ad  dandijmst.     uale. 

{Exit  to  Forum,  r.  ) 


iii.6.17.]  PHORMIO.  35 

Scene  6. 

Phaedkia  liewails  his  hard  lot;   whereupon  Geta  promises,  with  the  help  of  Phormio, 
to  raise  for  him  the  amount  he  requires,  namely,  thirty  minae. 

Phaedria  Antipho  Geta 

ADVLESCENTES  II  SERVOS 

III  3  Ph.  {in  despair)  Quid  faciam  ?  unde  ego  nunc  tarn  subito  hiiic 
argentum  inueniam  miser, 
Quoi  minus  nihilost?  qu6d,  hie  si  pote  fuisset  exorarier  535 

Triduom  hoc,  promissum  fuerat.     An.  Itane  hunc  patiemur, 

Geta, 
Fieri  miserum,  qui  me  dudum,  ut  dixti,  adiuerit  c6miter? 
3  Quin  quom  opust,  beneficium  rursum  ei  experiemur  reddere  ? 

Ge.  Scio  equidem  hoc  esse  aequom.     An.  Age  ergo,  s6his  seruare 

hunc  potes. 
Ge.  Quid  faciam  ?     An.  Inuenias  argentum.     Ge.  Ciipio ;  sed  id  540 

unde,  edoce. 
An.  Pater  adest  hie.     Ge.  Scio;  sed  quid  tum?     An.  Ah,  dictum 

sapient!  sat  est. 
Ge.  itane  ?     An.  Ita.     Ge.  Sane   hercle   pulchre   suades  :   etiam 
tu  hinc  abis? 
10  N6n  triumpho,  ex  nuptiis  tuis  si  nil  nancisc6r  mah, 

Ni  etiam  nunc  me  huius  causa  quaerere  in  malo  iubeas  crucem  ? 
An.  Verum  hie  dicit.     Ph.  Quid  ?  ego  uobis,  G^ta,  ahenus  sum  ?  545 
Ge.   Haud  puto  ; 
Sed  parumne  est,  quod  omnibus  nunc  n6bis  suscens^t  senex, 
Ni  instigemus  etiam,  ut  nuUus  16cus  reUnquatiir  preci? 
15       Ph.  Ahus  ab  ocuUs  meis  illam  in  ignotum  abduc^t  locum?  {fiigh- 
ing)  hem  : 
Tum   igitur,   dum   lic^t   dumcjue   adsum,  16quimini    mecum, 

Antipho, 
C6ntemplamini  me.     An.  Quam  ob  rem  ?  aut  quid  nam  fac-  550 
turii's?  cedo. 


36  PIJORMIO.  [iii.6.i8- 

Pii.  Qu6quo  hinc  asportabitur  terrarum,  certumst  persequi 

Aiit  perire.     Ge.  Di  bene  uortant  qu6d  agas  !  pedetemptim 
tamen. 
An.  Vide  si  quid  opis  p6tes  adferre  huic.     Ge.  '  Si  quid  '  ?  quid  ?      20 
An.  Quaere,  6bsecro. 
N6  quid  plus  minusue  faxit,  qu6d  nos  post  pigeat,  Geta. 
555    Ge.  Qua(^ro  :  saluos  6st,  ut  opinor ;  ut^rum  enim  metu6  malum. 
An.  N61i  metuere  :  una  tecum  bona  mala  tolerabimus. 
Ge.  Quantum  opus  est  tibi  arg^nti,  loquere.     Ph.  S61ae  triginta 

minae. 
Ge.  Triginta?   hui,  percarast,  Phaedria.     Ph.    Istaec  uero  uilis      25 

est. 
Ge.  Age    age,    inuentas   reddam.      Ph.    {joyfully^    O   lepidum  ! 
{^Embraces    Geta.)      (Je.   (^shaking   him   off) 
Aufer   te   hinc.     Ph.    lam    opust.     Ge.    lam 
feres  : 
560  Sed  opus   est   mihi    Ph6rmionem   ad    banc    rem    adiutorem 

dari. 
An.  Praestost :  audacissume  oneris  qulduis  inpone,  ^rferet ; 

S61us  est  homo  amico  amicus.     Ge.   Eamus  ergo  ad  eum 
6cius. 
An.  Num  quid  est  quod  opera  mea  uobis  6pus  sit?     Ge.  Nil;      30 
uerum  abi  domum 
Et  illam  miseram,  quam  (§go  nunc  intus  scio  esse  exanimatam 
metu, 
565  C6nsolare.    c^ssas?    An.  Nihil  est  a^que  quod  faciam  lubens. 

{Exit  into  Demipho's  house.) 
Ph.  Qua  uia  istuc  facies?     Ge.  Dicam  in  itinere  :   hinc  modo  te 
amoue. 

{Exeunt  Phaedria  and  Geta  to  Forum,  r.) 


iv.i.i6.]  PHORMIO.  37 


ACT   IV. 

Scene  i. 

Chremes  arrives  home,  and  explains  to  his  brother  that  his  second  wife,  together  with 
her  daughter  and  her  nurse,  left  Lenmos  before  his  arrival,  and  that  they  are  how 
in  Athens.  He  has  heard  of  An  rii'HO's  marriage,  and  expresses  to  his  brother  his 
regret  at  the  failure  of  their  original  plan,  since  now  he  must  marry  his  unacknowledged 
daughter  to  some  stranger,  who  will  not  have  the  same  interest  Dkmii'Ho  would 
have  had  in  keeping  her  birth  a  secret.  Demipho  promises  to  do  his  best  to  bring 
about  the  previous  arrangement,  in  spite  of  his  son's  unfortunate  marriage. 

S^Enter  Demipho  a7ui  CHREMEsy>'c^//^  Harbor,  i,.] 

Demipho  Chremes 

SENES  II 

IV  I   Dr.  Quid?  qua  profectus  causa  hinc  es  Lemniim,  Chremes, 

Adduxtin  tecum  filiam?     Ch.   Non.     De.   Quid  ita  non  ? 
Ch.  Postquam  uidet  me  eius  mater  esse  hie  diutius, 

Simul  aiatem  non  mandbat  aetas  uirginis  570 

5  Meam  n^clegentiam  :   ipsam  cum  omni  famiha 

Ad  me  profectam  esse  aibant.     De.  Quid  ilh  tain  diu 
Quaeso  igitur  commorabare,  ubi  id  audieras? 
Ch.  Pol  m6  detinuit  morbus.     De.  Vnde?  aut  qui?     Ch.  Rogas? 

Sen(§ctus  ipsast  morbus,     sed  uenisse  eas  r)75 

10  Saluas  audiui  ex  nai'ita  qui  illas  u^xerat. 

De.  Quid  gnato  obtigerit  me  absente,  audisti,  Chremes  ? 
Ch.  Quod  quidem  me  factum  c6nsih  incertum  facit. 
Nam  hanc  c6ndicionem  si  quoi  tulero  extrario, 
Quo  pacto  aut  unde  mihi  sit  dicundum  6rdine  est.  580 

15  Te  mihi  fidelem  esse  ae(|ue  atque  egoinet  sum  mihi 

Scibam.     ille  si  me  alienus  adfinem  uolet, 


38  PHORMIO.  [iv.1.17- 

Tac^bit,  dum  interc^det  familiaritas  ; 

Sin  spr^uerit  me,  plus  quam  opus  est  scit6  sciet. 
585  Vere6rque  ne  uxor  aliqua  hoc  resciscat  mea : 

Quod  si  fit,  ut  me  excutiam  atque  egrediar  domo,  20 

Id  r^stat ;  nam  ego  me6rum  solus  sum  meus. 
De.  Scio  ita  6sse,  et  istaec  mihi  res  sollicitudinist, 

Neque  d^fetiscar  ijsque  adeo  experirier, 
590  Donee  tibi  id  quod  p611icitus  sum  efft^cero. 

Scene  2. 

Geta,  having  arranged  a  plan  with  Phormio  to  obtain  the  necessary  money  for  Phaeoria, 
now  comes  to  carry  it  out.  He  is  somewhat  disconcerted  at  observing  the  return  of 
Chremes,  but  determines  not  to  let  that  interfere  with  his  original  design. 

\_E71ter  (JjKV.\from  Forum,  R.     Soliloquizes,  not  ol>serviug  the  two  old  ??ien.'\ 

Geta  Demipho  Chremes 

SERVOS  SENES  II 

IV  2  Ge.  {to  himself)^go  h6minem  callidi6rem  uidi  n^minem 

Quam  Ph6rmionem.     u^nio  ad  hominem,  ut  dicerem 

Arg^ntum  opus  esse  et  id  quo  pacto  fieret. 

Vix  dum  diraidium  dixeram,  intell^xerat : 
595  Gaud^bat,  me  laudabat,  quaerebat  senem.  5 

Dis  gratias  ag^bat,  tempus  sibi  dari, 

Vbi  Pha^driae  es?,e  ostt§nderet  nil6  minus 

Amicum  sesG.  quam  Antiphoni.     hominem  ad  forum 

lussi  6pperiri :   eo  me  6sse  adducturum  senem. 
GOO  {Catches  sight  of  Demipho.)     Sed  eccum  ipsum.     quis  est      10 

ulterior?    {in    dismay,    recognizing   Chremes) 
attat,  Pha^driae 

Pater  uenit.     {plucking  up  courage')  sed  quid  p^rtimui  autem 
b^lua  ? 

An  quia  quos  fallam  pro  uno  duo  sunt  mi  dati  ? 


iv.3.io.i  PHORMIO.  39 

Comm6dius  esse  opinor  duplici  spe  utier. 
Petam  hinc  unde  a  primo  instit/ :  is  si  dat,  sat  est ; 
15  Si  ab  e6  nil  fiet,  turn  hiinc  adoriar  hdspitem.     (  Crosses  the  005 

stage  towards  the  old  7ne?i,  who  are  standing 

in  front  of  Chry.mv.s's.  house.) 

Scene  3. 

Geta  informs  the  old  men  that  he  has  concluded  an  arrangement  by  which  they  can  get 
rid  of  the  unwelcome  bride.  Phormio,  though  pretending  to  be  betrothed  to  a  rich 
girl,  has  consented,  in  order  to  avoid  further  quarrels,  to  marry  the  stranger,  if  they 
will  give  him  along  with  her  sufficient  dowry  to  pay  his  debts.  He  names  thirty 
niinae,  the  sum  required  by  Phaedria.  Demipho  refuses;  but  Chremes,  in  his  eager- 
ness for  the  arrangement,  consents  to  pay  the  money  out  of  his  own  pocket.  Antipho 
is  present  unobserved  during  the  interview,  and  naturally  considers  himself  betrayed 
by  Geta. 

\^Enter  Antipho  from  Demipho's  house.     He  remains  in  the  background, 

untioticed  by  the  others,  all  through  the  scene. '\ 

Antipho         Geta       , Chremes         Demipho 
advlescens  servos  SENES  II 

IV  3  An.  {to  himself)  Exp^cto  quam  mox  recipiat  ses^  Geta. 

{noticing  the  old  men)  Bed  patruom  uideo  cum  patre  astantem. 

ei  mihi, 
Quam  timeo,  aduentus  huius  quo  inpellat  patrem  ! 
Ge.  Adlbo  [hosce]  :    {approaching  and  saluting  the  old  tnen)  o 
salue,  n6ster  Chremes.     Ch.  Salu(§,  Geta. 
5         Ge.  Venire  saluom  u61up  est.     Ch.  Credo.     Ge.  Quid  agitur?       610 
Multa  aduenienti,  ut  fit,  noua  hie?     Ch.  Compluria. 
Ge.  Ita.     de  Antiphone  audistin  quae  facta?     Ch.  6mnia. 
Ge.  {to  Demipho)  Tun  dixeras  huic?  facinus  indignum,  Chremes, 
Sic  clrcumiri  !     Ch.    Id  cum  h6c    {pointing   to    Demipho) 
agebam  c6mmodum. 
10       Ge.  Nam  hercle  6go  quoque  id  quidem  agitans  mecum  scdulo        G15 


40  PHORMIO.  [iv.3.11- 

Inu^ni,  opinor,  r^medium  huic  rei.     Ch.  Quid,  Geta? 
De.  Quod  r^medium?     Ge.  Vt  abii  abs  te,  fit  forte  6buiam 

Mihi  Ph6rmio.    Ch.  Qui  Pli6rmio?    De.  Is  qui  istanc.    Ch. 
Scio. 
Ge.  Visiimst  mi,  ut  eius  t^mptarem  sent^ntiam. 
620  Prendo  h6minem  solum  :   '  qu6r  non,'  inquam,  '  Ph6rmio,  15 

Vid6s,  inter  nos  sic  haec  potius  cum  bona 
Vt  c6mponamus  gratia  quam  cum  mala? 
Erus  liberalis  ^st  et  fugitans  litium  ; 
Nam  c^teri  quidem  hercle  amici  omn^s  modo 
625  Vno  6re  auctores  fu^re,  ut  praecipitem  banc  daret.'  20 

An.  {aside)  Quid  hie  coeptat  aut  quo  euadet  hodie  ?     Ge.  {con- 
iinubig  the  pretended  conversation)  '  An  l(§gibus 
Daturum  poenas  dices,  si  illam  ei(§cerit  ? 
lam  id  ^xploratumst ':  heia,  sudabis  satis, 
Si  cum  illo  inceptas  h6mine  :  ea  eloqu(^ntiast. 
630  Veriim  pono  esse  uictum  eum ;  at  tandt§m  tamen  25 

Non  capitis  ei  res  agitur,  sed  pecuniae.' 
Postquam  h6minem  his  uerbis  s^ntio  mollirier, 
'  Soli  sumus  nunc  hie  '  inquam  :  '  eho,  die  quid  uis  dari 
Tibi  in  manum,  ut  erus  his  desistat  litibus, 
635  Haec  hinc  facessat,  tu  molestus  n6  sies  ? '  30 

An.  {aside,  in  amazement)  Satin  illi  di  sunt  pr6pitii?     Ge.   {as 
before)  '  Nam  sat  scio. 
Si  tu  aliquam  partem  aequi  bonique  dixeris, 
Vt  est  llle  bonus  uir,  tria  non  commutabitis 
Verba  h6die  inter  uos.'     De.  Quis  te  istaec  iussit  loqui  ? 
640   Ch.  Imm6  non  potuit  melius  peruenirier  35 

Eo  qu6  nos  uolumus.     An.  {aside,  in  despair)  Occidi  !     De. 
Perge  ^loqui. 
Ge.  a  primo  homo  insanibat.     Ch.  Cedo  (juid  p6stulat? 
Ge.  Quid?  nimium  ijuantum.     Ch.   Quantum?  die.     Ge.  Si  quis 
daret 


iv.3.68.]  PHORMIO.  41 

Tal^ntum  magnum.     De.  {angri/y)  Imm6  malum  herclc  :  ut 
nil  pudet ! 
40      Ge.  Quod  dixi  adeo  e'l :  '  qua^so,  quid  si  filiam  645 

Suam  linicam  locaret  ?  parui  r^  tulit 
Non  siiscepisse  :  inuentast  quae  dot^m  petat.' 
Vt  ad  pauca  redeam  ac  mittam  illius  ineptias, 
Haec  d^nique  eius  fuit  postrema  oratio  : 
45  '  Ego '  inquit  '  a  principio  amici  filiam,  Gr)0 

Ita  ut  aequom  fuerat,  u61ui  uxorem  ducere ; 
Nam  mihi  uen/bat  in  mentem  eius  inc6mmodum, 
In  s^ruitutem  paiiperem  ad  ditem  dari. 
Sed  mi  6pus  erat,  ut  ap(§rte  tibi  nunc  fabuler, 
50  •  Aliquantulum  quae  adf^rret,  qui  diss6Iuerem  G55 

Quae  ddbeo  :  et  etiam  nunc,  si  uolt  Demipho 
Dare  quantum  ab  hac  accipio,  quae  sponsast  mihi, 
Nullam  mihi  malim  quam  istanc  uxorem  dari.' 
An.  {asiWt')  Vtrum  stultitia  facere  ego  hunc  an  malitia 
55  Dicam,  scientem  an  inprudentem,  inc^rtus  sum.  6G0 

Ue.  Quid  si  animam  debet?     Ge.  '  Ager  oppositus  pignori 

Ob  decem  minas  est.'     De.  Age  age,  iam  ducat :  dabo. 
Ge.  '  Aediculae  item   sunt   6b   decem   alias.'     De.   i^loiiJly  and 
angri/y)  Oiei, 
Nimiumst.     Ch.  Ne  clama  :   /r'petito  hasce  a  m6  decem. 
60       Ge.  '  Vx6ri  emunda  ancillulast ;  tum  pluscula  665 

Supelldctile  opus  est;  6pus  est  sumptu  ad  nuptias  : 
His  rebus /(?r;v  sane  pone'  inquit  'decem  [minas].' 
De.  {as  before)  Sescentas  proinde  scribito  iam  mihi  dicas  : 
Nil  do.     inpuratus  me  ille  ut  etiam  inrideat  ? 
65       Ch.  Quaeso,  ^go  dabo,  qui^sce  :  tu  modo  filium  670 

Fac  ut  illam  ducat,  n6s  quam  uolumus.     An.  {aside,  despair- 
ingly) Ei  mihi  ! 
Geta,  6ccidisti  m^  tuis  fallaciis. 
Ch.  Mea  causa  eicitur  :   mc  hoc  est  accpiom  amittere. 


42  PHORMIO.  [iv.3.69- 

Ge.  '  Quantum  potest  me  c^rtiorem  '  inquit  '  face, 
Ci?;")  Si  illam  dant,  banc  ut  mittam,  ne  incertus  siem  ;  70 

Nam  illi  mihi  dotem  iam  constituerunt  dare.' 
Ch.  Iam  accipiat :   illis  r(Jpudium  renuntiet ; 

Hanc  ducat.     De.    {angrily)   Quae   quidem    illi    res   uortat 
male  ! 
Ch.  ()pp6rtune  adeo  arg^ntum  nunc  mecum  dttuli, 
(iSO  Fructum  quem  Lemni  ux6ris  reddunt  praMia :  75 

Inde  sumam  ;  {to  Demipho)  uxori  tibi  opus  esse  dixero. 

{Exeunt  Demipho  and  Chremes  into  the  tatter's  house.) 

Scene  4. 

Geta,  accused  by  Antipiio  of  betraying  his  interests,  explains  that  Phormio  has  no  idea 
of  carrying  out  the  plan  just  made,  but  merely  intends  to  hand  over  to  Phakduia  for 
his  immediate  use  the  money  advanced  by  the  old  men  as  the  girl's  dowry.  As  soon 
as  Phakdrta  succeeds  in  borrowing  the  amount  from  his  friends,  Phormio  will  repay 
it  to  the  old  men,  and  refuse  to  carry  out  his  bargain  on  the  plea  of  superstitious 
fears. 

Antipho  Geta 

ADVLESCENS  SERVOS 

IV  4  An.  {coming forward)  Geta  !    Ge.  H^m  !   An.  Quid  egisti?    Ge. 
li^munxi  argent6  senes. 
An.  Satin  ^st  id  ?     Ge.  {understanding  him  to  refer  to  the  money) 

Nescio  h^rcle  :  tantum  iussus  sum. 
An.  Eho,  u^rbero,  aliud  mihi  respondes  ac  rogo? 
G85    Ge.  Quid  6rgo  narras  ?     An.  Quid  ego  narrem  ?  opera  tua 
Ad  r^stim  mihi  quidem  res  redit  planissume. 
{angrily)  Vt  t6  quidem  omnes  di  deae,  superi  inferi 
Malis  exemplis  p^nl mt  !  {bitterly)  em,  si  quid  uelis, 
Huic  mandes,  qui  te  ad  sc6pulum  e  tranquillo  auferat. 
G90  Quid  minus  utibile  fuit  quam  hoc  ulcus  tangere 

Aut  n6minare  ux6rem  ?  iniectast  sp^s  patri  10 

Posse  illam  extrudi.     c^do  nunc  porro  :   Ph6rmio 


iv.4.32.]  PHORMIO.  4-3 

Dot^m  si  accipiet,  lixor  ducendast  domum  : 

Quid  fiet?     Ge.  Non  enim  ducet.     An.  {^sarcastically^  Noui. 
ceterum 

Quom  argentum  repetent,  n6stra  causa  scilicet  695 

15  In  n^ruom  potius  ibit.     Ge.  Nil  est,  Antipho, 

Quin  male  narrando  possit  deprauarier  : 

Tu  id  qu6d  bonist  excerpis,  dicis  qu6d  malist. 

Audi  nunc  contra :  iam  si  argentum  accdperit, 

Ducendast  uxor,  ut  ai's,  conced6  tibi :  TOO 

20  Spatium  quidem  tandem  adparandi  nuptias, 

Vocandi,  sacruficandi  dabitur  paululum. 

Interea  amici  qu6d  polliciti  siint  dabunt : 

Inde  iste  reddet.     An.  Quam6brem?  aut  quid  dic^t?     Ge. 
Rogas  ? 

'  Quod  r^s  postilla  m6nstra  euenerunt  mihi  !  705 

25  Intro  lit  in  aedis  ater  alienus  canis  ; 

Anguis  per  inpluuium  decidit  de  t(§gulis  ; 

Gallina  cecinit ;  interdixit  hariolus  ; 

Haruspex  uetuit :  ante  brumam  autem  noui 

Neg6ti  incipere        *****  7IO 

30  *  *  *  '  .  qua6  causast  iustissuma. 

Haec  fient.     An.  Vt  modo  fiant  !     Ge.  Fient :  m6  uide. 

(seeing  Demipho  coming  oui)  Pater  exit :  abi,  die  6sse  argen- 
tum Pha^driae. 

(^jc// Antipho  to  Fonivi,  r.) 

Scene  5. 

As  Demipho  is  on  the  point  of  setting  out  to  pay  the  money  to  Phormio,  in  accordance 
with  their  bargain,  Chremes  bids  him  on  his  return  request  Nausistrata  (Chremes's 
wife)  to  call  upon  the  young  girl,  and  inform  her  of  the  arrangement  they  have  made 
respecting  her.     Chremes's  thoughts  now  turn  to  his  Lemnian  wife  and  daughter. 

\_Enter  Demipho  and  Chremes  from  the  tatter's  house,  the  former  carrying 

a  dag  of  money.'] 


44  niORMIO.  tiv.5.1- 


niORMIO. 

Demipho 

Chremes 

Geta 

SENES 

II 

SERVOS 

IV  5  De:  {to  Chremes)   Quietus  esto,  inquam  :    ego  curabo   \\(t   (juid 
uerborum  duit. 
Hoc  (^pointing  to  the  money)  temere  numquam  amittam  ego 
a  me,  quin  mihi  testis  adhibeam  : 
715  Quoi  dem  et  quam  ob  rem  dem,  c6mmemorabo.     Ge.  {aside) 

Vt  cautus  est,  ubi  nil  opust. 
Ch.  At(]ue  ita  oi)us  factost  :   t^t  matura,  dum  lubido  eadem  haec 
manet ; 
Nam  si  altera  illaec  magis  instabit,  f6rsitan  nos  reiciat.  5 

Ge.  ((?/rv///)  Rem  ipsam  putasti.     De.  {to  Geta)  Duo  me  ad  eum 
ergo.     Ge.   N6n  moror.     Ch.   {to    Demipho) 
Vbi  hoc  ^geris, 
Transito  ad  uxor^m  meam,  ut  conueniat  lianc  [jrius   quam 
hinc  abit. 
720  Dicat  earn  dare  nos  Ph6rmioni  nuptum,  ne  snsc(^nseat ; 

Et  magis  esse  ilium  id6neum,  qui  ipsi  sit  familidrior; 
Nos  nostro  officio  non  digressos  (^sse  :  quantum  is  uoluerit,  10 

Datum  esse  dotis.     De.  Quid  tua  malum  id  re  fert?     Ch. 

Magni,  Demipho. 
Non  satis  est  tuom  te  offlcium  fecisse,  id  si  non  fama  adprobat : 
725  Volo  ipsius  quoque  uoluntate  haec  fieri,  nt^  se  eiectam  prat§- 

dicet. 
De.  Idem  (Jgo  istuc  facere  p6ssum.     Ch.   Mulier  mulieri  magis 

c6nuenit. 
De.  Rogabo.     (/?.r^//«/ Demipho  iiftd  Geta  to  Forum,  r.)     Ch. 
{thoughtfully,  to  himself)   Vbi  illas  nunc  ego 
reperire  possim,  cogito. 

Scene  6. 

SoPHRoNA,  nurse  of  the  young  stranger  whom  Antipho  has  married,  while  expressing  in 
soliloquy  her  fear  fur  the  future  liappiness  of  her  charge,  on  account  of  her  unkindly 


iv.6.i2.]  PHORMIO.  45 

reception  at  the  hands  of  her  father-in-law,  is  recognized  by  Chremes  as  the  nurse  of 
his  daughter  Phanium.  She  addresses  him  as  Stilfo,  under  which  name  he  had 
passed  at  Lemnos;  whereupon  he  explains  to  her  in  low  tones  the  mystery  of  his 
double  marriage.  He  asks  after  his  second  wife  and  daughter;  and  on  hearing  that 
it  is  Phanium  to  whom  Antipho  is  married,  expresses  his  satisfaction  at  the  unex- 
pected accomplishment  of  his  life-long  wish,  but  begs  Sophrona  to  keep  the  matter 
quiet,  that  his  Athenian  wife  may  suspect  nothing. 

\_Enter   Sophrona  from    Demipho's    house.      Soliloquizes,    not  perceiving 

Chremes.] 

Sophrona  Chremes 

NVTKIX  SENEX 

V  I      So.  i^to  herself)  (Hiid  again?  quem  mi  amicum  inueniam  misera? 
aut  quo  consllia  haec  referam  ? 
Ai'it  unde  auxilium  petam? 

Nam  uereor,  era  ne  6b  meum  suasum  indigna  iniuria  adficiatur  :  730 
Ita  patrem  adulesc^ntis  facta  haec  tolerare  audio  uiolenter. 
5         Ch.  {(isiile)  Nam  quae  haec  anus  est,  exanimata  a  fratre  (juae 
egressast  meo? 
So.  {io  herself)  Quod  ut  facerem  egestas  me  inpuht,  (juom  scirem 
infirmas  nuptias 
Hasce  esse,  ut  id  consulerem,  interea  uita  ut  in  tuto  foret. 
Ch.  {aside)  C(§rte  edepol,  nisi  me  animus  falHt  aut  parum  pro-   7o5 
spiciunt  oculi, 
Mea6  nutricem  gnatae  uideo.     So.    {lo  herself)    Neque   ille 
inuestigatur,  Ch.  {aside)  Quid  ago? 
10        So.  {to  herself)  Qui  ^st  eius  pater.     Ch.  {aside)  Adeo,  maneo, 
dum  ha(^c  quae  lociuitur  magis  cognosce? 
So.  {to  herself)  (Kiod  si  eum  nunc  reperire  possim,  nihil  est  cpiod 
uerear.     Ch.  {aside)  F2ast  ipsa  : 
Conloquar.     {Comes  for^vard.)     So.  {oi'erhea ring  him)  (Mn^i 
hie  loquitur?     Ch.  {ealls  her)  Sophrona  !     So. 
Et  meum  nomen  n6minat? 


46  PHORMIO.  \S^(^.n- 

740    Ch.  R^spice  ad  me.     So.  {looking  closely  at  him)  Di  6bsecro  uos, 
estne  hie  Stil/o?     Ch.  N6n.     So.  Negas? 
Ch.  {in  a  whisper,  beckotiing)  C6ncede  hinc  a  f6ribus  paulum 
istorsum  sodes,  S6phrona. 
Ne  me  istoc  posthac  n6mine  appellassis.     So.  Quid?  non,      15 

6bsecro,  es 
Quem  stamper  te  esse  dictitasti?     Ch.  {pointing  to  door  of  ids 
house)  St'.     So.  Quid  has  metuis  fores? 
Ch.  {comi?ig  near  her,  and  speaking  in  a  loio  tone)  Conck'isam 
hie  habeo  ux6rem  saeuam.     u^rum  istoe  me 
n6mine 
745  Eg  perperam  dim  dixi,  ne  uos  f6rte  inprudent^s  foris 

Effutdretis  atque  id  porro  aUqua  uxor  mea  reseisceret. 
So.  Ist6e  pul  nos  te  hie  inuenire  miserae  munquam  putuimus.  20 

Ch.  Eho  die  mihi,  quid  rei  tibist  cum  familia  hac  {pointing  to 
Demipho's  house)  unde  6xis? 
Vbi  illa^  sunt?     So.  {sighing)  Miseram  me  !     Ch.  {in  alarm) 
H6m,  quid  est  ?  uiu6ntne  ?     So.  Viuit  gnata. 
750  Matrem  ipsam  ex  aegritudine  hac  miseram  mors  eonsecutast. 

Ch.  {coolly)    Male   factum.     So.    Ego   autem,   quae   ^ssem  anus 
des^rta  egens  ign6ta, 
Vt  p6tui  nuptum  uirginem  locaui  huic  adulesc^nti,  25 

Hariim    {pointing   to    Demipho's    house)    qui    est    dominus 
at^dium.     Ch.  Antiphunin?     So.  Em,  istit  ipsi. 
Ch.  {amazed)  Quid?  duasne  uxores  habet?     So.  {deprecatingly) 
Au,  obsecro,  imam  ille  quidem  hanc  s61am. 
755    Ch.  Quid  illam  alteram  quae  dicitur  cognata?     So.  Haee  ergost. 
Ch.  Quid  ais? 
So.  Comp6sito  faetumst,  qu6  modo  hanc  amans  habere  p6sset 

Sine  d6te.     Ch.    {joyfully)   Di  uostram  fidem,  quam   saepe      30 

forte  temere 
Eudniunt  quae  non  audeas  optare  !  offendi  adut^niens 
Quocum  uolebam  et  ut  uolebam  c6nlocatam  gndtam  : 


iv.6.38.]  PHORMIO.  47 

Quod  n6s  ambo  opere  maxumo  dabamus  operam  ut  fieret,       7()(> 
Sine  n6stra  cura,  maxuma  sua  ciira  hie  solus  fecit. 
35        So.  Nunc  quid  opus  facto  sit  uide  :  pater  adulescentis  uenit 

Eumque  animo  iniquo  hoc  6ppido  ferre  aiunt.     Ch.  {reassur- 

ingly)  Nil  periclist. 
{earnestly)   Sed  p^r  deos  atque  homines  meam  esse  banc 
caue  resciscat  quisquam. 
So.  Nemo  e  me  scibit.     Ch.  St^quere  me  :  intus  cetera  audie//s.    765 
{ExeiiJit  CuKEMES,  a«^/ SoPHRONA  into  Uemipho's  house.) 


48  PIIORMIO.  [v.i.i- 


ACT  V. 

Scene  i  . 

Demipho  returns  after  paying  the  money  to  PnoRMKi,  and  goes  in  to  beg  Nausistkata's 
services,  in  accordance  with  his  promise  to  his  Ijrother.  Geta  expresses  in  sohlocjuy 
his  fears  for  the  future,  in  spite  of  the  success  of  his  plans  thus  far. 

\_Enter  Demipho  a7id  Geta  from  Forum,  r.] 

Demipho  Geta 

senex  servos 

V  2    De.  Nostrapte  culpa  facimus  ut  mails  expediat  6sse, 

I)um  nimium  dici  n6s  bonos  studemus  et  benignos. 
Ita  fiigias  ne  praetor  casam,  quod  aiunt.     nonne  id  sat  erat, 
Accipere  ab  illo  iniuriam?  etiam  argentumst  ultro  obiectum, 
770  Vt  sit  qui  uiuat,  dum  aliud  aliquid  flagiti  conficiat.  5 

Ge.  Planissume.     De.    Eis    nunc    pra^miumst,    qui    r^cta    praua 

faciunt. 
Ge.  Verissume.     De.  Vt  stultissume  quidem  illi  rem  gesserimus. 
Ge.  Modo  ut  h6c  consilio  p6ssiet  disct^di,  ut  istam  ducat. 
De.  {anxiously^  Etiamne  id  dubiumst?     Ge.   Haud  scio  hercle, 
ut  hom6st,  an  mutet  animum. 
775    De.  {in   alarm)    Hem,  mutet  autem  ?     Ge.   N(§scio ;   uerum,   si       lo 
forte,  dico. 
De.  Ita  faciam,  ut  frater  ct^nsuit,  ut  uxorem  eius  hue  addiicam, 
Cum  ista  ut  loquatur.     tu,  Geta,  abi  prae,  nuntia  hanc  uen- 
turam.  {Exit  into  Chremes's  house.) 

Ge.  {soliloquizes)    Argentum   inuentumst    Phaddriae ;    de    iurgio 
sil^tur ; 


V.2.II.]  PHORMIO.  49 

Prouisumst,  ne   in  praesentia   haec   hinc   abeat  :    quid  nunc 
p6rro  ? 
15  Quid  fiet?  in  eodem  luto  haesitas  ;  uorsuram  s61ues,  780 

Geta  :  pra^sens  quod  fuerat  malum,  in  diem  abiit :   plagae 

crescunt, 
Nisi  pr6spicis.     nunc  hinc  domum  ibo  ac  Phanium  edoc^bo, 
Ne  quid  uereatur  Pli6rmionem  aut  /^//ius  orati6nem. 

{Exit  into  Demipho's  house.) 

Scene  2. 

Nausistrata,  in  accordance  with  Demipho's  request,  undertakes  to  visit  his  son's  bride, 
and  explain  matters  to  her.  She  takes  occasion  also  to  lament  to  her  brother-in-law 
her  husljand's  want  of  Ijusiness  capacity,  as  displayed  in  the  mismanagement  of  her 
Lemnian  estates. 

\_£nter  Demipho  and  Nausistrata //-(S'w  Chremes's  /lo/isg.^ 
Demipho  Navsistrata 

SENEX  MVLIER 

V  3    De.  Age  dum,  ut  soles,  Nausistrata,  fac  ilia  ut  placetur  n6bis, 

Vt  sua  uoluntate  id  quod  est  faciundum  faciat.     Na.  Faciam.  785 
De.  Pariter  nunc  opera  me  adiuues,  ac  r^  dudum  opitulata  es. 
Na.  Factum  uolo.     ac  pol  minus  queo  uiri  culpa,  quam  me  dig- 
numst. 
5         De.  Quid  aiitem  ?    Na.  Quia  pol  mei  patris  bene  parta  indilig^nter 
Tutatur ;  nam  ex  eis  pra^diis  tal^nta  argenti  bina 
Statim  capiebat :  uir  uiro  quid  praestat  !     De.  Binan,  quaeso  ?  790 
Na.  Ac  r^bus  uili6ribus  mult6  talenta  bina.     De.  {affecting  sur- 
prise') Hui  ! 
Na.  Quid  ha^c  uidentur?     De.  Scilicet,     '^.k.  {angrily  and  loudly) 
Viri'im  me  natum  u^Uem  : 
10  Ego  ost^nderem,   De.  {i?iterrupti?ig)  Cert6  scio.     Na.  quo 

pacto  .  .  De.  Parce  s6des, 
Vt  p6ssis  cum  ilia,  ne  te  adulescens  miilier  defetiget. 


so  PHORMIO.  [v.2.12- 

795   Na.  Faciam  ut  iubes.     {^Sees  Chremes  coming  out.)     sed  meum 
uirum  abs  te  exire  uideo. 

Scene  3. 

Chremes,  restrained  by  the  presence  of  his  wife  from  telHng  Demipho  of  the  discovery 
he  has  made,  nevertheless  hints  to  him  that  their  arrangement  with  Phormio  is  not 
to  be  carried  out.  Nausistrata  is  therefore  dismissed,  there  being  no  further  need 
of  her  services;  whereupon  Chremes  informs  Demipho  that  the  marriage  originally 
planned  by  them  has  luckily  been  brought  about  in  their  absence. 

\Enter  CnREUEs/rom  Demipho's  kouse.'\ 

Navsistrata  Chremes  Demipho 

MVLIER  SENES  H 

Ch.    (not  observing  his   wife's 
presence)  Ehem,  Demipho, 
lam  illi  datumst  argentum  ?     De.  Curaui  ilico.     Ch.  Nollem 

datum. 
{in  alarm,  on  catching  sight  of  his  wife)  Ei,  uideo  uxorem  : 
pa^ne  plus  quam  sat  erat.     De.  Quor  noUes, 
Chremes? 
Ch.  {with  an  air  of  embarrassment)  lam  r^cte.     De.   Quid  tu  ? 
ecquid  locutu's  cum  istac  quam  ob  rem  hanc 
{pointing  to  Nausistrata)  ducimus? 
Ch.  Transt^gi.     De.  Quid  ai't  tandem?     Ch.  Abduci  n6n  potest. 
De.  Qui  n6n  potest? 
800    Ch.  Quia  uterque  utriquest  c6rdi.     De.  Quid  istuc  n6stra?     Ch.       5 
Magni.     pra^terhac 
Cognatam  comperi  esse  nobis.     De.    {amazed)   Quid?   de- 

liras.     Ch.  Sic  erit. 
Non  t6mere  dico  :    redii  mecum  in  memoriam.     De.  Satin 
sanus  es? 
Na.  Au,  6bsecro,  uide  ne  in  cognatam  pieces.     De.   Non  est. 
Ch.  Nd  nega : 


v.3.24.]  PHORMIO.  51 

Paths  n6men  aliud  dictumst :  hoc  tu  errasti.     De.  Non  norat 
patrem  ? 
10       Ch.  Norat.     De.  Quor  aliud  dixit?     Ch.  {angrily,  to  Demipho)  805 
Numquamne  h6die  concedes  mihi 
Neque    int^lleges?     De.    {not  understanding  the  situation') 
Si   tu    nil    narras?     Ch.   (///   despair)    Perdis. 
Na.  Miror  quid  siet. 
De.  Equidem  hercle  nesci6.     Ch.  Vin  scire?  at  ita  me  seruet 
luppiter, 
Vt  prupior  illi,  quam  ego  sum  ac  tu,  [homo]  nemost.     De. 

Di  uostram  fidem, 
Eamus  ad  ipsam  :  una  6mnis  nos  aut  scire  aut  nescire  h6c 
uolo.     Ch.  {sighing)  Ah  ! 
15       De.  Quid  est?     Ch.  Itan  paniam  mihi  fidem  esse  apud  te  !     De.  810 
Vin  me  credere? 
Vin  satis  quaesitum  mi  istuc  esse  ?  age,  fiat,     quid  ?  ilia  filia 
Amici  nostri  quid  futurumst  ?    Ch.  {tuith  a  wave  of  the  hand) 
R^cte.     De.  Hanc  igitur  mittimus  ? 
Ch.  Quid  ni?     De.  Ilia  maneat?     Ch.  {nodding)  Sic.     De.  Ire 

igitur  tibi  licet,  Nausistrata. 

Na.  Sic  p6l  commodius  esse  in  omnis  arbitror,  quam  ut  coeperas, 

20  Manere  hanc  ;  nam  perliberalis  uisast,  quom  uidi,  mihi.  815 

{Exit  into  Chremes's  house.) 

De.  Quid  istuc  negotist?     Ch.  {looking  carefully  around)  lamne 

operuit  6stium?     De.  lam.     Ch.  {joyfully)  O 

luppiter, 

Di  n6s  respiciunt :  gnatam  inueni  nuptam  cum  tuo  filio.     De. 

{in  surprise)  Hem, 
Quo  pacto  [id]  potuit?     Ch.  N6n  satis  tutus  d'st  ad  narran- 
dum  hie  locus. 
De.  At  tu  intro  abi.     Ch.   Heus,  ne  filii  quidem  hoc  n6stri  rescis- 
cant  uolo. 
{Exeunt  DEiMiPHO  a?id  Chremes  into  Demipho's  house.) 


52  PHORMIO.  [v.4.1- 

SCENE    4. 

Antipho,  in  a  soliloquy,  expresses  his  joy  at  Phaedria's  success  in  obtaining  the  money 
he  neciled,  and  his  despair  at  the  state  of  his  own  affairs. 

\_Enter  Antipho  fnmi  Foru7n,  r.] 
Antipho 

ADVLESCENS 

820  V  4     {Soliloquizes.)     Laetus  sum,  ut  meae  res  s^se  habent,  frairi 
6btigisse  qu6d  uolt. 
Quam  scitumst,  eius  modi  in  animo  parare  cupiditates, 
Quas,  qu6m  res  aduorsa^  sient,  paul6  mederi  p6ssis  ! 
Hie  simul  argentum  repperit,  ciira  sese  expediiiit ; 
Ego  niillo  possum  remedio  me  eu6luere  ex  his  tiirbis,  5 

825  Quin,  si  h6c  celetur,  in  metu,  sin  patefit,  in  probr6  sim. 

Neque  m^  domum  nunc  r^ciperem,  ni  mi  6sset  spes  ost^nta 
Huiiisce  habendae.     {looking  around  the  stage)  s6d  ubi  nam 

Getam  inuenire  p6ssim? 
[Vt   rogem,   quod    tempus   conueniundi   patris    me    capere 
suadeat.] 

Scene  5. 

Phormio,  after  soliloquizing  on  the  success  of  his  plan  to  obtain  money  for  PllAEDRlA, 
begs  Antipho  to  use  his  influence  with  Phaedria's  father  to  secure  the  pardon  of  the 
young  man. 

[^Enter  Phormio  from  Forum,  r.] 
Phormio  Antipho 

PARASITVS  ADVLESCENS 

V  5     Ph.  {to  himself,  not  observing  Antipho)  Argentum  accepi,  tradidi 

len6ni :  abdnxi  mulierem, 
830  Curaui  propria  ut  Pha^dria  poteretur ;  nam  emissast  manu. 

Nunc  una  mihi  res  ^tiam  restat  quae  6st  conficiunda,  6tium 


v.6.4]  PHORMIO.  ^  53 

'  Ab  s^nibus  ad  potandum  ut  habeam  ;  nam  dliquod  hos  sumam 

dies. 
5         An.  {aside)  Sed  Ph6rmiost.     {aloud)  quid  ais?    Ph.  Quid?    An. 
Quid  nam  nunc  facturust  Pha^dria  ? 
Quo  pacto  satietatem  amoris  ait  se  uelle  absi'imere  ? 
Ph.  Vicissim  partis  tuas  acturus  est.     An.  Quas?     Ph.  Vt  fugitet  835 
patrem. 
Te  suds  rogauit  riirsum  ut  ageres,  causam  ut  pro  se  diceres ; 
Nam  p6taturus  6st  apud  me.     ego  me  ire  senibus  Siinium 
10  Dicam  ad  mercatum,  anclllulam  emptum  diidum  quam  dixit 

Geta  : 
Ne  quom  hie  non  uideant,  m^  conficere  cr^dant  argentum 
suom.      {The  door  of  Demipho's  house  opeiu.) 
Sed  6stium  concr^puit  abs  te.     An.   {7-e treating  into  back-  840 
ground  for  fear  of  his  father)  Vide  quis  egre- 
ditur.     Ph.  Getast. 

Scene  6. 

Geta  congratulates  Antipho  on  his  good  fortune,  informing  him  of  an  interview  he  has 
overheard  between  Chremes  and  Phanh'M,  from  which  the  latter's  parentage  appears. 
He  adds  that  the  two  old  men  have  decided  to  forgive  Antipho's  fault  and  recognize 
his  marriage. 

\_Enter  Geta  from  DEMirno's  house^ 
Geta  Antipho  Phormio 

SERVOS  ADVLESCENS  PARASITVS 

V  6    Ge.  {soliloquizes,  not  observing  the  others)   O   Fortuna,  o   F6rs 

Fortuna,  quantis  commoditdtibus, 

Quam  subito  meo  ero  Antiphoni  ope  u6stra  hunc  onerastis 

diem  ! 

An.  {aside  to  Phormio)  Quid  nam  hie  sibi  uolt  ?     Ge.  {continui?ig 

soliloquy)  n6sque  amicos  eius  exonerastis  metu  ! 

S^d  ego  nunc  mihi  c^sso,  qui  non  I'lmerum  hunc  oncro  pAllio 


54  PHORMIO.  [V.6.S- 

845  Atque  hominem  propero  inuenire,  ut  ha^c  quae  contigerint        5 

sciat.     (  Throws  his  cloak  over  his  shoulder  and 
starts  off.) 
An.  {aside  to  Phormio)  Num  tu  intellegis,  quid  hie  narret?     Ph. 
{aside  to  Antipho)  Num  tu?     An.  Nil.     Ph. 
Tantundem  ego. 
Ge.  {to  himself,  as  he  moves  off)  Ad  lenonem  hinc  ire  pergam  : 
ibi  nunc  sunt.     An.    {calls  after  him)   Heus, 
Geta  !     Ge.  {^vithout  stopping)  Em  tibi : 
Niim  minim  aut  nou6mst  reuocari,  ciirsum  quom  institeris? 
An.  {calls  again)  Geta  ! 
Ge.  {aside,  still  7m thou t  stopping)  P(^rgit  hercle.     {aloud)  num- 
quam  tu  odio  tu6  me  uinces.     An.  {as  before) 
N6n  manes? 
850    Ge.  {as  before)  Vapula  !    An.  {as  before)  Id  quidem  tibi  iam  fiet,       10 
nisi  resistis,  u^rbero. 
Ge.  {as  before)  Familiari6rem  dportet  6sse  tiunc  :   minitatiir  ma- 
lum. 
{Turns  and  recognizes  Antipho.)     S6d  isne  est  quem  quaero 
an  non ?  ipsust.    c6ngredere  actutum.    {Comes 
back.)     An.  Quid  est? 
Ge.  O  6mnium,  quantumst  qui  uiuont,  h6mo  hominum  ornatls- 
sume  ! 
Nam  sine  controu6rsia  ab  dis  s61us  diligere,  Antipho. 
855   An.  Ita  uelim  ;  sed  qui  istuc  credam  ita  6sse  mihi  dici  uelim.  15 

Ge.  Satine   est  si  te   d^libutum  gaudio    reddo?     An.    {angrily) 

^nicas. 
Ph.  {to  Geta)  Quin  tu  hinc  pollicitationes  aijfer  et  quod  f^rs 
cedo.     Ge.  Oh, 
Tu  quoque  aderas,  Ph6rmio?     Ph.  Aderam.     s^d  tu  cessas? 

Ge.  Accipe,  em  : 
{Jo  Phormio)  Vt  modo  argentum  tibi  dedimus  apud  forum, 
recta  domum 


V.6.40.]  PHORMIO.  55 

20  Siimus  profecti ;  (/<?  Antipho)  int^rea  mittit  ^rus  me  ad  ux-  860 

or^m  tuam. 
An.  Quam  6b  rem  ?     Ge.  Omitto  pr61oqui ;  nam  nil  ad  banc  rem 
est,  Antipho. 
Vbi  in  gynaeceum  ire  occipio,  piier  ad  me  adcurrit  Mida, 
P6ne/rendit  pallio,  resujnnat :  respicio,  rogo 
Quam  6b  rem  retineat  me  :  ait  esse  uetitum  intro  ad  eram 
acc^dere. 
25  '  S6phrona  modo  fratrem  hue  '  inquit  '  s6nis  introduxit  Chre-  865 

mem ' ; 
Eiimque  nunc  esse  intus  cum  iUis.     h6c  ubi  ego  audiui,  ad 

fores 
Suspenso  gradu  placide  ire  p^rrexi,  accessi,  astiti, 
Animam  compressi,  aurem  admoui  :  ita  animum  coepi  att^n- 

dere, 
H6c  modo  serm6nem  captans.     Ph.   Eu,  Geta  !     Ge.  Hie 
pulcherrimum 
30  Facinus  audiui  :  itaque  paene  hercle  ^xclamaui  gaudio.  870 

An.  Qu6d  ?     Ge.  Quod  nam  arbitrare  ?     An.  Nescio.     Ge.  Atqui 
mirificissumum  : 
Patruos  tuos   est   pater   inuentus    Phanio   uxori   tuae.     An. 

{starting)   [Hem,] 
Quid  ais?     Ge.  Cum  eius  consueuit  ohm  matre  in  Lemno 
clanculum. 
Ph.  {incredulously)  S6mnium  :  utine  haec  ignoraret  su6m  patrem  ? 
Ge.  Aliquid  credito, 
35  Ph6rmio,  esse  causae,     sed  me  c^nsen  potuisse  6mnia  875 

Intellegere  extra  6stium,  intus  quae  inter  sese  ipsi  (§gerint? 
An.  Atque  ego  quoque  inaudiui  illam  fabulam.     Ge.  Immo  etiim 
dabo 
Qu6  magis  credas  :  patruos  interea  inde  hue  egreditur  foras  : 
Haud  multo  post  ciim  patre  idem  r^cipit  se  intro  d^nuo  : 
40  Ait  uterque  tibi  potestatem  dius  adhibenda^  dari.  880 


56  PIIORMIO.  [v.6.41- 

D^nique  ego  sum  missus,  te  ut  requirerem  atque  adducerem. 

An.  {eager/}')   Quin  ergo  rape  m6  :    quid  cessas  ?     Ge.    Fecero. 

An.   O  mi  Ph6rmio, 

Vale.     Ph.  Vale,  Antiph6.     bene,  ita  me  di  ament,  factum  : 

gaudeo. 

{Exeunt  Antipho  and  Geta  into  Demipho's  house.) 

Scene  7. 

Phormio  soliloquizes  over  the  good  fortune  of  the  young  men,  and  determines  to  make 
use  of  his  knowledge  of  Chremes's  guilty  secret  in  such  a  way  as  to  prevent  the  old 
men  from  demanding  back  the  money  paid  him;  thus  Phaeukia  will  be  freed  from 
the  necessity  of  borrowing  from  his  friends. 

Phormio 

•       PARASITVS 

V  7  {Soliloquizes^    Tantam  fortunam  de  inprouiso  esse  his  datam  ! 

885  Summa  dludendi  occasiost  mihi  nunc  senes 

Et  Pha6driae  curam  adimere  argentariam, 

Ne  quoiquam  suorum  aequalium  suppl^x  siet. 

Nam  idem  h6c  argentum,  ita  11 1  datumst,  ingratiis  5 

Ei  datum  erit :  hoc  qui  c6gam,  re  ipsa  r^pperi. 
890  Nunc  g^stus  mihi  uoltusque  est  capiundus  nouos. 

Sed  hinc  concedam  in  angiportum  hoc  pr6xumum, 

Inde  hisce  ostendam  me,  I'lbi  erunt  egressi  foras. 

Quo  me  adsimularam  ire  ad  mercatum,  non  eo.  10 

{Exit  into  alley.) 

Scene  8. 

The  two  old  men  inform  Phormio  that  they  have  changed  their  minds  on  the  subject 
of  his  marrying  Phanium,  and  beg  him  to  consider  the  matter  at  an  end,  and  to  refund 
the  money  paid  him.  On  his  refusal  they  threaten  to  go  to  law  on  the  subject;  where- 
upon Phormio  starts  off  to  inform  Nausistrata  of  her  husband's  second  marriage. 
They  endeavor  to  hold  him  back,  and  a  struggle  ensues  upon  the  stage. 


v.8.22.]  PHORMIO.  57 

S^Rnter  X^-pMW^o  and  Chkkmes  from  Dfmipho's  /louse.     Phormio  remains 
concealed  until  v.  SggJ] 

Demipho  Chremes  Phormio 

SENES  II  PARASITVS 

V  8    Dk.  Dis  magnas  merito  gratias  habeo  atque  ago, 

Quando  ^uenere  haec  n6bis,  frater,  pr6spere.  895 

(12)    Ch.  Estne  ita  ut/  dixi  liberalis?     De.  Oppido. 

Quantum  potest,  nunc  c6nueniundust  Ph6rmio, 
Prius  quam  dilapidat  n6stras  triginta  minas 
5  Vt  auferamus.      (Phormio  comes  out  and  meets  them  as  they 

start  to  leave  the  stage.)     Ph.  {to  himself,  as 
if  not  observing  theni)  Demiphonem  si  domist 
Visam,  lit  quod   .  .  De.  {accosting  him)  At  nos  ad  te  ibamus,  *.)00 
Ph6rmio. 
Ph.  De  eadem  hac  fortasse  causa?     De.    {nodding)    Ita  hercle. 
Ph.  Crt^didi: 
Quid  ad  me  ibatis?     De.  Ridiculum  !    Ph.  {indignantly)  An 

rebamini 
Mt  n6n  id  facer,?,  qu6d  recepiss^m  semel? 
lo  Heus,  quanta  quanta  haec  m6a  paupertas  <;st,  tamen 

Adhuc  curaui  unum  h6c  quidem,  ut  mi  ess(§t  fides.  1)05 

13  Idque  adeo  uenio  nuntiatum,  Demipho, 

Paratum  me  esse  :  ubi  u61tis,  uxor^m  date. 
15  Nam  omnis  posthabui  mlhi  res,  ita  uti  par  fuit, 

Postquam  id  tanto  opere  u6s  uelle  animum  adu6rteram. 
De.  At  hie  {pointing  to  Chremes)   dehortatus  ^st  me,  ne  illain  DIO 
tibi  darem  : 
*  Nam  qui  erit  rumor  p6puU  ',  inquit,  '  si  id  feceris  ? 
Olim  quom  honeste  p6tuit,  tum  non  t§st  data  : 
20  Nunc  uiduam  extrudi  turpest '.     ferme  eadem  omnia, 

Quae  tute  dudum  c6ram  me  incusaueras. 
Ph.  Satis  superbe  inliiditis  me.     De.  Qui?     Ph.   Rogas?  915 


58  PHORMIO.  [v.8.23- 

Quia  ne  alteram  quidem  Ulam  potero  ducere  ; 
Nam  qu6  redibo  ore  dd  eam  quam  cont^mpserim? 
Ch.  {^aside,  prompting  Demipho)  'Tum  autem  Antiphonem  uideo      25 
ab  sese  amittere 
Imiitum  eam'  inque.     De.  {repeating)  Tum  autem  uideo  filium 
920  Inuitum  sane  mulierem  ab  se  amittere. 

Sed  transi  sodes  ad  forum  atque  illud  mihi 
Arg^ntum  rursum  iube  rescribi,  Ph6rmio. 
I'h.  Quodne  6go  discripsi  p6rro  illis  quibus  d^bui?  30 

De.  Quid  igitur  fiet?     Ph.  Si  uis  mi  uxor^m  dare, 
925  Quam  d^spondisti,  ducam  ;  sin  est  ut  uelis 

•  Manure  illam  apud  te,  d6s  hie  {indicating  himself)  maneat, 
Demipho. 
Nam  n6n  est  aequom  m6  propter  uos  d^cipi, 
Quom  ego  u6stri  honoris  caiisa  repudium  alterae  35 

Remiserim,  quae  d6tis  tantund^m  dabat. 
930    De.  {angrily)  In'  in  malam  rem  hinc  cum  istac  magnific^ntia, 
Fugitiue  ?  etiam  nunc  cr^dis  te  ignorarier 
Aut  ti'ia  facta  adeo  ?    Ph.  {in  pretended  aiiger)  Inritor  !     De. 

Tune  hanc  diiceres, 
Si  tibi  daretur  ?  Ph.  Fac  periclum.  Y)^.  {with  a  sneer)  V\.^\\m?>      40 
Cum  ilia  habitet  apud  te  :  hoc  u6strum  consilium  fuit. 
935    Ph.  Quaes6  quid  narras  ?     De.  Quin  tu  mi  argentum  cedo. 
Ph.  Immo  u^ro  uxorem  tu  cedo.     De.  In  ius  ambula. 
Ph.  Enim  u^ro  si  porro  6sse  odiosi  p^rgitis  .  . 

De.  Quid  facies?     Ph.  Egone?  u6s  me  indotatis  modo  45 

Patr6cinari  f6rtasse  arbitramini : 
940  Etiam  dotatis  s61eo.     Ch.   Quid  id  nostra?     Ph.   {rvith  a 

careless  air)  Nihil. 
Hie   quondam   noram,   quoius   uir  uxorem     Ch.  {starting) 
H6m.     De.  {to  Chremes)  Quid  est? 
Ph.  Lemni  habuit  aliam  :     Ch.   {to  hitnself,  in  despair)   NuUus 
sum.     Ph.  ex  qua  filiam 


v.8.74]  PHORMIO.  59 

50  Susc^pit,  et  earn  clam  ^ducat.    Ch.  {to  himself)  Sepultus  sum. 

Ph.  Haec  adeo  ego  illi  iam  denarrabo.   {Starts  towards  Chkemes's 
house.)     Ch.  {holding  him  back)  Obsecro, 
Ne  facias.     Ph.  {affecting  surprise)  Oh,  tune  is  eras?     De.  945 
Vt  lud6s  facit ! 
Ch.  {to  Phormio)  Missum  te  facimus.     Ph.  Fabulae  !     Ch.  Quid 
uis  tibi? 
Arg^ntum  quod  habes  c6ndonamus  te.     Ph.  Audio. 
55  Quid  u6s  malum  ergo  m^  sic  ludificamini 

Ine^pti  uostra  puerili  inconstdnt\a.'? 

N0I6  uolo  ;  uolo  n61o  rursum  ;  cape  cedo  ;  950 

Quod  dictum,  indictumst ;  qu6d  modo  erat  ratum,  inritumst. 
Ch.  {aside  to  Demipho)  Quo  pacto  aut  unde  hie  haec  resciuit  ? 
De.  {aside  to  Chremes)  N(§scio  ; 
60  Nisi  m^  dixisse  n^mini  cert6  scio. 

Ch.  {aside  to  Demipho)  Monstri,  ita  me  di  ament,  simile.     Ph. 
{to  himself)  Inieci  scrupulum.     De.  {aside  to 
Chremes)  Hem, 
Hicine  ut  a  nobis  h6c  tantum  argenti  auferat  955 

Tam  ap^rte  inridens?  6mori  hercle  satius  est. 
Anim6  uirili  pra^sentique  ut  sis  para. 
65  Vid^s  tuom  peccatum  esse  elatum  foras 

Neque  iam  id  celare  p6sse  te  uxor^m  tuam  : 
Nunc  qu6d  ipsa  ex  aliis  auditura  sit,  Chremes,  960 

Id  n6smet  indicare  placabilius  est. 
Tum  hunc  inpuratum  p6terimus  nostr6  modo 
70  Vlcisci.     Ph.  {to  himself  in  alarm)  Attat,  nisi  mi  prospicio, 

ha^reo. 
Hi  gUdiatorio  animo  ad  me  adfectant  uiam. 
Ch.  {aside  to  Demipho)  At  u(§reor  ut  placari  possit.     De.  {aside  965 
to  Chremes)  P)6no  animo  es  : 
Ego  r^digam  uos  in  gratiam,  hoc  fretiis,  Chremes, 
Quom  e  m^dio  excessit  unde  haec  susceptdst  tibi. 


60  PHORMIO.  [v.8.75- 

Ph.  {aloud,  to  the  old  men^  Itan  agitis  mecum?  satis  astute  ad-       75 
gredimini. 
Non  h^rcle  ex  re  istius  {pointing  to  Chremf.s)  me  instigasti, 
D^mipho. 
970  {to  Chremes)  Ain  tu?  ubi  quae  lubitum  fuerit  peregre  feceris 

Neque  huius  sis  ueritus  f^minae  primariae, 
Quin  n6uo  modo  ei  faceres  contum^liam, 

Venias  nunc  precibus  lautum  peccatiim  tuom  ?  80 

Hisce  6go  illam  dictis  ita  tibi  incensam  dabo, 
975  Vt  nt  restinguas,  lacrumis  si  extillaueris. 

De.  {angrily)  [Malum  quod  isti  di  deaeque  omnes  duint  !] 
Tantane  adfectum  qu^mquam  esse  hominem  audacia  ! 
Non  h6c  publicitus  sc^lus  hinc  asportarier  85 

In  s61as  terras  !     Ch.  {aside  to  Demipho)  In  id  redactus  sum 
loci, 
980  Vt   quid   agam   cum   illo  n^sciam   prorsum.     De.    {aside  to 

Chremes)  Ego  scio  : 
In  ius  eamus.     Ph.  {overhearing  hi/n)  In  ius?  hue,  si  quid 
lubet.      {Starts  tozuards  Chremes's  house.) 
Ch.  {to  Demipho)  Ads6quere,  retine,  dum  ego  hue  seruos  ^uoco. 
{Starts  totvards  Demipho's  house.     Demipho 
t7'ies  in  vain  to  hold  Phormk^  back.) 
De.  {calls  Chremes  back)  Enim  n^queo  solus  :  adcurre.     {Both      9a 
old  men   lay  hands   on    Phormio.)     Ph.   {to 
Demipho)  Vna  iniuriast 
Tecum.     De.  {to  Phormio)  Lege  agito  ergo.     Ph.  Alterast 
tecum,  Chremes. 
985    Ch.  {to  Demipho)  Rape  hiinc.     {They  drag  him  along.)     Ph.  Sic 
agitis  ?  6nim  uero  uoc^st  opus  : 
{calls  out)  Nausistrata,  exi  !    Ch.  {to  Demipho,  as  Phormio 
struggles  z'iolentlv)  Os  6pprime  inpurum  :  uide 
Quantum  ualet.     Ph.  {calls  again)  Nausistrata,  inquam  !    De. 
N6n  taces? 


V.9.9-]  PHORMIO.  61 

95        Ph.  Taceam?     De.  {to  Chremes)  Nisi  sequitur,  piignos  in  uen- 
trem  ingere. 
Ph.  Vel  6culum  exculpe  :  est  libi  uos  ulciscar  probe. 

Scene  9. 

Nausistrata  enters,  summoned  by  the  calls  of  Phormio,  who  proceeds  to  inform  her,  in 
spite  of  the  efforts  of  the  old  men  to  prevent  him,  of  her  husband's  second  marriage. 
Demipho  craves  pardon  for  his  brother  on  the  ground  of  his  youthfulness  at  the  time 
of  committing  the  fault.  As  Nausistrata  is  on  the  point  of  granting  it,  Phormio 
tells  her  of  the  money  he  has  obtained  from  her  husband,  and  given,  unknown  to  him, 
to  her  son,  to  secure  his  marriage  with  his  mistress.  Nausistrata  silences  her  hus- 
band's objections  by  recalling  his  own  faults,  and  decides  to  withhold  her  decision 
until  she  has  seen  her  son.  Phormio  applauds  her  resolution,  and  is  rewarded  for 
his  efforts  liy  an  invitation  to  dinner. 

\_Euter  Nausistrata  from  Chremes's  house^ 
Navsistrata         Chremes         Demipho         Phormio 

MVLIER  SENES  II  I'ARASITVS 

V  9    Na.  {calls  out)  Qui  n6minat  me?  {to  Chremes)  hem,  quid  istuc  990 

turbaest,  obsecro, 
Mi   uir?     Ph.  {tauntingly,   to   Chremes)    Ehem,   quid   nunc 

6bstipuisti?      Na.    {to    Chremes,  pointing  to 

Phormio)  Quis  hie  homost? 
Non  raihi  respondes?     Ph.   Hicine  ut  tibi  resp6ndeat, 
Qui  hercle  ubi  sit  nescit  ?     Ch.  {to  Nausistrata,  pointing  to 

Phormio)  Caue  isti  quicquam  crdd//as. 
5         Ph.  {to  Nausistrata,  pointing  to  Chremes)  Abi,  tange  :  si  non 

t6tus  friget,  me  ^nica. 
Ch.  {with  a  careless  air)  Nil  ^st.     Na.    Quid  ergo  ?   quid  Istic  OOo 

narrat  ?     Ph.  lam  scies  : 
Ausculta.     Ch.  Pergin  credere?     Na.  Quid  ego,  6bsecro, 
Huic  crt§dam,  qui  nil  dixit?     Ph.  Delirat  miser 
Tim6re.     Na.  {to  Chremes)  Non  pol  temerest,  quod  tu  tarn 

times. 


62  PHORMIO.  [v.9.10- 

Ch.  Egon  timeo?     Ph.  {to  Chremes)  Recte  sane:   quando  nil      10 
times, 
1000         Et  hoc  nil  est  quod  ego  dico,  tu  narra.     De.  {to  Phormio) 
Scelus, 
Tibi  narret?     Ph.  {to  Demipho)   Ohe   tu,   factumst   abs   te 

s^dulo 
Pro  fratre.     Na.  Mi  uir,  n6n  mihi  dices?     Ch.  At  .  .     Na. 
Quid  '  at '  ? 
Ch.  Non  6pus  est  dicto.     Ph.  {to  Chremes)  Tibi  quidem  ;  at  scito 
huic  {pointing  to  Nausistrata)  opust. 
{to  Nausistrata)  In  L^mno     Na.  {starting)  Hem,  quid  ais?      15 
Ch.  {a?igrity  to  Phormio)  N6n  taces?     Ph.  {to 
Nausistr^ata)  clam  te     Ch.  {aside)  Ei  mihi ! 
1005  Ph.  {to  Nausistrata)  Vx6rem  duxit.     Na.  Mi  homo,  di  melius 
duint '! 
Ph.  Sic  factumst.     Na.  Perii  mlsera  !     Ph.  Et  inde  filiam 

Susc^pit  iam  unam,  diim  tu  dormis.     Ch.  {aside  to  Demipho) 
Quid  agimus? 
Na.  Pro  di  inmortales,  facinus  miserandum  ^t  malum  ! 
Ph.  Hoc  actumst.     Na.  An  quicquam  h6diest  factum  indignius?       20 
1010         Qui  mi,  libi  ad  uxores  u^ntumst,  tum  fiiint  senes. 

Demipho,  te  app^Uo  :  nam  cum  hoc  ipso  distaed^t  loqui : 
Haecine  erant  iti6nes  crebrae  et  mansiones  diutinae 
L^mni?  haecine  erat  ^a  quae  nostros  minuit  fructus  uilitas? 
De.  Ego,  Nausistrata,  ^sse  in  hac  re  ciilpam  meritum  n6n  nego ;        25 
1015         S6d  ea  quin  sit  ignoscenda.     Ph.  {aside)  V^rba  fiunt  m6rtuo. 
De.  Nam  neque  necleg^ntia  tua  neque  odio  id  fecit  tuo. 
Vinolentus  f^re  abhinc  annos  quindecim  muli^rculam 
Earn  corapressit,  linde  haec  natast ;  n^que  postilla  umquam 

attigit. 
Ea  mortem  obiit,  €  medio  abiit,  qui  fuit  in  re  hac  scrupulus.       30 
1020         Quam  6b  rem  te  oro,  ut  alia  facta  tua  sunt,  aequo  animo 
h6c  feras. 


V.9.51.]  PHORMIO.  63 

Na.  Quid  ego  aequo  animo?  ctlpio  misera  in  hac  re  iam  de- 

fungier ; 

S6d  qui  /d  sperem  ?  aetate  porro  minus  peccaturum  putem  ? 

Iam  turn  erat  senex,  senectus  si  uerecund6s  facit. 

35  An  mea  forma  atque   a^tas  nunc  magis  ^xpetendast,  D^- 

mipho? 

Quid  mi  hie  adfers,  quam  6b  rem  expectem  aut  sperem  1025 

porro  n6n  fore  ? 

Ph.  {loudly  and  mockingly)  Exsequias  Clirem^ti  quibus  est  c6m- 

modum  ire,  em  t^mpus  est. 

Sic  dabo  :  {defiantly)  age  nunc,  Pli6rmionem  qui  uolet  ia- 

cessito  : 

Faxo  tali  sit  mactatus  atque  hie  {pointing  to  Chremes)  est 

infortiinio. 
j^g     ******* 

40       Ph.   {to  liiviself)  Redeat  sane  in  gratiam  iam  :  supplici  satis  est* 
mihi. 
Habet  haec  ei  qu6d,  dum  uiuat,  usque  ad  aurem  obganniat.  1030 
Na.  At  meo  merito  credo,     quid  ego  nunc  commemorem,  De- 
mipho, 
Singulatim,  qualis  ego  in  hunc  fuerim  ?  De.  Noui  aeque  6mnia 
Tecum.    Na.  Merito  hoc  me6  uidetur  factum?    De.  Minume 
gentium. 
45  V6rum  iam  quando  accusando  fieri  infectum  n6n  potest, 

Ignosce  :  orat,  c6nfitetur,  purgat :  quid  uis  amplius?  1035 

Ph.  {to  hi?nself)  l^nim  uero  prius  quam  ha^c  dat  ueniam,  mihi 
prospiciam  et  Pha(§driae. 
{aloud)    Heiis    Nausistrata,    prius    quam    huic    resp6ndes 
temere,  audi.     Na.  Quid  est? 
Ph.  Ego  minas  triginta  per  fallaciam  ab  illoc  abstuU  : 
50  Eas  dedi  tuo  gnato  :  is  pro  sua  arnica  lenoni  dedit. 

Ch.  {starting)  H6m,  quid  ais?     Na.  {to  Chremes)  Ade6ne  in-  1040 
dignum  hoc  tibi  uidetur,  filius 


64  PHORMIO.  [v.9.52-66. 

H6mo  adulescens  si  habet  unam  amicam,  tu  uxor^s  duas? 
Nil  pudere?  quo  6re  ilium  obiurgabis?  responds  mihi. 
De.  Faciei  ut  uoles.     Na.  Immo  ut  meam  iam  scias  sententiam, 

Neque   ego  ignosco  n^que   promitto   quicquam    neque   re-      55 
sp6ndeo 
1045  Prius  quam  gnatum  uidero  :   eius  iudicio  permitto  6mnia. 

Qu6d  is  iubebit  faciam.     Ph.  Mulier  sapiens  es,  Nausistrata. 
Na.  (/£?    Demipho)   Satin    tibist?      De.   Ita.      Ch.    {to   himself^ 
Immo  uero  pulchre  discedo  (§t  probe 
6t  praeter  spem.     Na.  Tii  tuom  nomen  die  mihi  quid  s/t. 

Ph.  Ph6rmio  : 
V6strae  familiae  h^rcle  amicus  et  tuo  summus  Phaedriae.  60 

1050  Na.  Ph6rmio,  at  ego  ecastor  posthac  tibi  quod  potero,  quod  uoles 
Faciamque  et  dicam.     Ph.  Benigne  dicis.     Na.   Pol  meri- 
tumst  tuom. 
Ph.  Vin  primum  hodie  facere  quod  ego  gaudeam,  Nausistrata, 
6t  quod  tuo  uiro  6culi  doleant?     Na.  Cupio.     Ph.  Me  ad 
cenam  uoca. 
Na.  P61  uero   uoco.     De.    Eamus   intro  hinc.     Na.    Fiat,     sed      65 
ubist  Phaedria 
1055         ludex  noster?     Ph.  Iam  hie  faxo  aderit.     {Exit  to  Forum, 
R.,  to  look  for  Phaedria.     Exeunt  the  others 
into    Chremes's    house.)       Cantor,     {to    the 
spectators)  V6s  ualete  et  plaudite. 


TABLE    OF    METRES. 


V.  I  — 152       iambic  senarii ; 

—  153 — 154  trochaic  octonarii; 

—  155  trochaic  septenarius  ; 

—  1 56  iambic  octonarius  ; 

—  157  trochaic  octonarius  ; 

—  158 — 159  trochaic  septenarii  ; 

—  160 — 162  iambic  octonarii ; 

—  163  iambic  quaternarius  ; 

—  164 — 176  iambic  octonarii; 

—  177 — 178  iambic  septenarii; 

—  179  trochaic  octonarius  ; 

—  180  trochaic  septenarius  ; 

—  181  — 182  iambic  octonarii ; 

—  183  iambic  quaternarius  ; 

—  184  iambic  octonarius  ; 

—  185  trochaic  septenarius  ; 

—  186  iambic  octonarius; 

—  187 — iSS  trochaic  octonarii ; 

—  189 — 190  trochaic  septenarii; 

—  191  iambic  quaternarius  ; 

—  192 — 194  iambic  octonarii*; 
(with  195) 

—  196 — 215   trochaic  septenarii ; 

—  216 — 230  iambic  senarii; 

— •  231 — 232   trochaic  septenarii; 

—  233 — 251    iambic  octonarii; 

—  252 — 253  trochaic  septenarii; 

—  254 — 314  iambic  senarii; 

—  315 — 347   trochaic  septenarii ; 

—  348 — 464  iambic  senarii ; 


prol.;  act  I  sc.  i.  2 


>  act.  II  sc.  I  (vul.  I  sc.  3) 


>  act.  II  sc.  2  (vul.  I  sc.  4) 


act.  II  sc.  3  (vul.  II  sc.  i) 

act.  Ill  sc.  I  (vul.  II  sc.  2) 
act.  Ill  sc.  2.  3  (vul.  II  sc.  3.  4) 


*  Verses   194-5,  here  contracted  into  one  iambic  octonarius,  =  (vul.)  trochaic  octonarius  +  trochaic 
binarius  catal. 

65 


66 


TABLE    OF  METRES. 


V.  465—468 

—  469—470 

—  471—478 

—  479—480 

—  481—482 

-483 
-484 
-485 

—  486 

—  487—489  , 

—  490 

—  491 

—  492 

—  493—495 

—  496 

—  497—501 

—  502—503 

—  504—566 

—  567—712 

—  713—727 
-728 

—  729 

—  730—731 

—  732 

—  733—734 

—  735—738 

—  739—741 

—  742—747 

—  748—794 

—  795—819 

—  820—827 
[—828 

—  829 — 840 

—  841—883 

—  884 — lOIO 

—  loii — 1055 


trochaic  octonarii ; 
trochaic  septenarii ; 
iambic  octonarii; 
trochaic  octonarii ; 
trochaic  septenarii ; 
iambic  octonarius ; 
trochaic  septenarius ; 
trochaic  binarius  catal.; 
iambic  octonarius ; 
trochaic  septenarii ; 
iambic  octonarius ; 
iambic  septenarius ; 
iambic  octonarius; 
trochaic  septenarii ; 
iambic  octonarius ; 
trochaic  septenarii; 
iambic  octonarii;     . 
trochaic  septenarii; 
iambic  senarii ; 
iambic  octonarii ; 
trochaic  octonarius ; 
trochaic  quaternarius  catal.; 
trochaic  octonarii ; 
trochaic  septenarius ; 
iambic  octonarii ; 
trochaic  octonarii ; 
trochaic  septenarii ; 
iambic  octonarii ; 
iambic  septenarii ; 
iambic  octonarii ; 
iambic  septenarii; 
iambic  octonarius  (?) ;  ] 
iambic  octonarii ; 
trochaic  septenarii; 
iambic  senarii ; 
trochaic  septenarii. 


>  act.  Ill  sc.  4  (vul.  Ill  sc.  i) 


}■  act.  Ill  sc.  5.  6  (vul.  Ill  sc.  2.  3) 


act.  IV  sc.  I- 
act.  IV  sc.  5 


act.  IV  sc.  6 ;  V  sc.  i.  2  (vul.  V  sc.  i- 
3  dim.) 


act.  V  sc.  3  (vul.  sc.  3  dim.) 

\  act.  V  sc.  4 
J 

act.  V  sc.  5 

act.  V  sc.  6 

\  act.  V  sc.  7 — 9 


p.   TERENTI   AFRI 


HEAVTON     TIMORVMENOS 


Erxt,  bjitt)  .Stage  Directions 


JOHN   C.    ROLFE,    Ph.D. 

Instructor  in  Latin  in  Harvard  University 


PREPARED    FOR    USE    IN   SIGHT    READING 


BOSTON,   U.S.A. 

PUBLISHED    BY    GINN    &    COMPANY 
1900 


.   Copyright,  1890, 
By  JOHN   C.    ROLFE. 


All  Rights  Reserved. 


Typography  by  J.  S.  Gushing  &  Co.,  Boston,  U.S.A. 
Presswork  by  Ginn  &  Co.,  Boston,  U.S.A. 


PREFACE 


The  general  plan  of  this  little  book,  which  it  is  hoped  may  be  found 
useful  for  sight  reading,  was  suggested  by  Mr.  Preble's  "Adelphoe." 

The  text  is  that  of  C,  Dziatzko  (Leipzig,  1884),  with  some  unimportant 
changes  in  punctuation. 

In  some  of  the  stage  directions  I  have  ventured,  for  the  sake  of  viv- 
idness, to  indicate  gestures  which  a  modern  actor  would  use  under  the 
circumstances,  although  we  have  no  evidence  for  believing  that  a  Roman 
actor  would  have  expressed  himself  in  the  same  way. 

I    am    under   great    obligations    to    Prof.    Francis  W.   Kelsev  of  the 

University    of  Michigan,   and    Mr.    Frank  W.   Nicolson,   Instructor   in 

Harvard  University,  who  have   read   the   proofs,  and    given    me    many 

valuable  suggestions. 

JOHN    C.  ROLFE. 

Cottage  City,  September  9,  1890. 


p.    TERENTI    AFRI 
HEAVTON    TIMORVMENOS. 


INCIPIT   HEAVTON  TIMORVMENOS 

TERENTI 

ACTA   LVDIS   MEGALENSIB- 

L-  CORNELIO   LENTVLO   L-  VALERIO  FLACCO 

AEDILIB-    CVRVLIB- 

EGIT   AMBIVIVS   TVRPIO  5 

MODOS   FECIT   FLACCVS  .CLAVDI 

ACTA   PRIMVM    TIBIS   INPARIB- 

DEINDE   DVABVS   DEXTRIS 

GRAECA   MENANDRV 

FACTA  II-  10 

M'-    IWENTIO  TI-   SEMPRONIO   COS- 


G.    SVLPICI   APOLLINARIS  PERIOCHA. 

In  militiam  proficfsci  gnatum  Cliniam 
Amantem  Antiphilam  conpulit  durds  pater, 
Animi'que  sese  angebat  facti  paenitens. 
Mox  lit  reuersust,  clam  patrem  deuortitur 
5  Ad  Clitiphonem.     is  amabat  scortum  Bacchidera. 

Cum  arcesseret  cupitam  Antiphilam  Cli'nia, 
Vt  eius  Bacchis  uenit  arnica  ac  seruolae 
Habitum  gerens  Antiphila :  factum  id  quo  patrem 
Su^m  celaret  Clitipho.     hie  technis  Syri 
10  Decern  minas  meretriculae  aufert  a  sene. 

Antiphila  Clitiphonis  reperitdr  soror  : 
Hanc  Clinia,  aliam  Clitipho  uxorem  accipit. 


PERSONAE. 


[FI^OLOGVS]  (L.  Ambivivs  Tvrpio). 
Chremes  (Senex,  citizen  of  Athens). 
Menedemvs  (Senex,  citizen  of  Athens). 
Clitipho  (Advlescens,  son  of  Chremes). 
Clinia  (Advlescens,  son  of  Menedemus). 
Syrvs  (Servos  to  Chremes). 
Dromo  (Servos  to  Menedemus). 
Bacchis  (Meretrix). 
Antiphila  (Virgo,  beloved  by  Clinia). 
Sostrata  (Matrona,  wife  of  Chremes). 
NvTRix  [Canthara]. 
Phrygia  (Ancilla). 
CANTOJi. 


Note.    The  Nutrix,  Phrygia,  and  Dromo  say  only  a  few  words  each.    The  Prologus  and 
Cantor  do  not  appear  in  the  play  proper. 


Prol.] 

PROLOGVS. 

I..  AMBIVIVS 

Ne  quoi  sit  uostrum  minim,  quor  partis  seni 
Poeta  dederit,  qua6  sunt  adulescdntium, 

3  Id  primum  dicam,  deinde  quod  ueni  ^loquar.  3 
II                   Oratorem  esse  uoluit  me,  non  pr61ogum :                                   11 

Vostrum  iudicium  f^cit,  me  actor^m  dedit,  5 
S/  hie  actor  tantum  p6terit  a  facundia. 
Quantum  ille  potuit  c6gitare  c6mmode, 

15  Qui  orationem  banc  scripsit,  quam  dicturus  sum.  15 

4  Ex  Integra  Graeca  integram  comoediam  4 
Hodi^  sum  acturus  Heauton  timorumenon  :  10 

6  [Duplex  quae  ex  argumento  facta  est  simplici.]  6 

■ilt  ^  ^  ^  ^  * 

16  Nam  qu6d  rumores  distulerunt  maliuoli,  IG 
Multas  contaminasse  Graecas,  dum  facit 

Paucas  Latinas  :  id  esse  factum  hie  n6n  negat, 
Neque  s6  pigere  et  deinde  facturum  autumat. 

I'ulgafus  ordo  versiaim  (cd.  FL): 
Nequoi  sit  uostrum  mi'rum,  quor  partis  seni 
Poeta  dederit,  quae  sunt  adulescentium  : 
Id  primum  dicam,  deinde  quod  ueni  eloquar. 
Ex  Integra  Graeca  integram  comoediam 

5  Hodie  sum  acturus  Heauton  timordmenon.  5 
[Duplex  quae  ex  argumento  facta  est  simplici.] 

Nouam  esse  ostendi  et  quae  esset :   nunc  qui  scripserit 

Et  quoia  Graeca  sit,  ni  partem  maxumam 

Existumarem  scire  uostrum,  id  dicerem. 
10  Nunc  quam  obrem  has  partis  diMiccrim  pauci's  dabo.  10 

Oratorem  esse  uoluit  me,  non  prologum : 

Vostrdm  iudicium  fecit :    me  actorem  dedit, 

S?  hie  actor  tantum  poterit  a  facdndia. 

Quantum  file  potuit  cogitare  commode, 
15  Qui  orationem  hanc  scrfpsit,  quam  dictdrus  sum.  15 

Nam  fjuod  rumores  distulerunt  maliuoli  (j.  s. 


8  HEAVTON  TIMORVMENOS.  [Pn.l. 

20  Hab^t  bonorum  ex^mplnm,  quo  exempl6  sibi  20 

Lic^re  id  facere  qu6d  illi  fecerunt  putat. 

Turn  qu6d  maliuolus  u6tus  poeta  dictitat, 

Rep^nte  ad  studium  hunc  se  adplicasse  musicum, 

Amicum  ingenio  fr(5tuin,  baud  natura  sua  : 
25  Arbltrium  uostrum,  u6stra  existumatio  25 

Val^bit.     qua  re  omnis  uos  orat6s  uolo, 

Ne  plus  iniquom  p6ssit  quam  aequom  oratio. 

Facite  a^qui  sitis,  date  crescendi  c6piam, 

Nouarum  qui  spectandi  faciunt  c6piam 
30  Sine  uitiis.     ne  ille  pr6  se  dictum  existumet,  30 

Qui  nuper  fecit  s^ruo  currenti  in  uia 

Dec^sse  populum  :  quur  insano  s^ruiat  ? 

Ue  illius  peccatis  plura  dicet,  qu6m  dabit 

Alias  nouas,  nisi  finem  maledictis  facit. 
35  Ad^ste  aequo  animo,  date  potestat^m  mihi  35 

Statariam  agere  ut  liceat  per  sil^ntium, 

Ne  s^'mper  seruos  ciirrens,  iratus  senex, 

Edax  parasitus,  sycophanta  autem  inpudens, 

Audms  leno  adsidue  agendi  sint  mihi 
40  Clam6re  summo,  cum  labore  maxumo.  40 

«  Mea  causa  causam  banc  iustam  esse  animum  indiicite, 

Vt  aliqua  pars  lab6ris  minuatur  mihi. 

Nam  nunc  nouas  qui  scribunt,  nil  parcunt  seni : 

Si  qua6  labori6sast,  ad  me  curritur ; 
45  Si  l^nis  est,  ad  alium  defertiir  gregem.  45 

In  hac  est  pura  oratio.     experimini, 

In  utramque  partem  ing^nium  quid  possit  meum. 

Si  niimquam  auare  pr^tium  statui  arti  meae 

Et  eum  6sse  quaestum  in  animum  induxi  maxumum, 
50  Quam  maxume  seruire  uostris  c6mmodis :  50 

Ex^mplum  statuite  in  me,  ut  adulesc^ntuli 

Vobis  placere  studeant  potius  quam  sibi. 


p.   TERENTI   AFRI 
HEAVTON    TIMORVMENOS. 


GENERAL   INTRODUCTION. 

Menedemus,  the  "self-tormentor,"  is  a  citizen  of  Athens,  whose  only  son  Clinia  fell 
in  love  with  Antiphila.  Menedemus  bitterly  opposed  his  son's  marriage  to  a  portionless 
stranger,  and  by  his  harshness  and  taunts  finally  drove  him  to  leave  home  and  go  to  the 
wars  in  Asia.  After  he  had  gone,  Menedemus  was  filled  with  remorse.  He  sold  his 
estate  in  Athens  and  moved  to  the  country,  where  we  find  him  punishing  himself  by 
lalioring  incessantly,  and  living  a  life  of  extreme  frugality.  Clinia  has  returned,  unknown 
to  his  father,  and  is  staying  with  an  intimate  friend,*CLlTlPHO,  whose  father,  Chremes, 
is  Menkdemus's  next  door  neighbor  in  the  country.  The  details  of  the  plot  are  given 
in  the  introductions  at  the  beginning  of  each  scene. 

ACT   I. 

Scene  :  A  foad  in  the  country  near  Athens,  leading  R.  to  the  city.  At  the 
back  of  (he  stage  are  tico  farm-houses,  each  surrounded  by  a  plot  of 
ground.  The  one  on  the  right  (of  the  stag-e)*  belongs  to  Chremes,  that 
on  the  left  to  Menedemus.  Menedemus,  clad  only  in  a  hide,  is  discovered 
digging  in  his  garden  with  a  very  heavy  hoc.  Enter  Chremes  f-om  his 
house.  He  looks-  at  Menedemus  ///  silence  for  a  moment,  then  crosses 
over  and  speaks  to  him.      The  time  is  late  in  the  afternoon. 

Scene  i. 
Chremes  asks  Menedemus  why,  though  an  old  man,  and  evidently  well  to  do,  he  wears 
hunself  out  by  working  from  morning  till  night.      Menedemus  at  first  returns  short 
answers,  but  finally  tells  his  story,  and  explains  that  he  is  ininisliing  liimsclf  for  his 
cruelty  to  his  son. 


*  R.  and  L.  are  used,  as  usual,  of  the  right  and  left  of  the  actors  facing  the  audience; 
with  reference  to  the  spectators  the  positions  are  of  course  reversed. 


9 


10  HE  A  V  TON  TIMORVMENO.^.  [ii.30. 

Chremes  Menedemvs 

SENES  II 

1 1  Ch.  Quamquam  ha^c  inter  nos  nuper  notitia  admodumst 

(Inde  adeo  quo;«  agrum  in  pr6xumo  hie  mercatus  es) 
55  Nee  rei  fere  sane  hoc  amplius  quicquam  fuit : 

Tam^n  uel  uirtus  ti'ia  me  uel  uicinitas, 

Quod  ego  in  propinqua  parte  amicitiae  puto,  5 

Facit  ut  te  audacter  m6neam  et  familiariter, 

Quod  niilii  uidere  pra^ter  aetatem  tuam 
GO  Facere  ^t  praeter  quam  r^s  te  adhortatiir  tua. 

Nam  pr6  deum  atque  hominiim  fidem,  quid  uis  tibi  ? 

Quid  qua^ris  ?  annos  s^xaginta  natus  es,  10 

Aut  plus  eo,  ut  conicio  ;   [agrum]  in  his  regi6nibus 

Meli6rem  agrum  neque  pr(^ti  maioris  n^mo  habet ; 
(55  Seru6s  compluris  :  proinde  quasi  nem6  siet, 

Ita  attt^nte  tute  ill6rum  oiificia  fungere. 

Numquam  tarn  mane  egr(^dior  neque  tarn  u(^speri  15 

Domiim  reuortor,  (juin  te  in  fundo  c6nspicer 

Fodere  aut  arare  aut  aliquid  ferre.     d^nique 
70  Nullum  remittis  t^mpus  neque  te  r^spicis. 

Haec  n6n  uoluptati  tibi  esse  satis  cert6  scio. 

'  Enim  '  dices  '  quantum  hie  operis  fiat  patniitet.'  20 

Quod  in  6pere  faciundo  6perae  consumis  tuae, 

Si  sumas  in  illis  ^xercendis,  pMs  agas. 
75  Mr.  (^continuing  to  ply  his  hoe)  Chremes,  tantumne  ab  r6  tuast  oti  tibi, 

Ali^na  ut  cures  ^a  quae  nil  ad  te  attinent  ? 
Ch.  Hom6  sum  :  humani  nil  a  me  alienum  puto.  25 

Vel  m6  monere  hoc  u^l  percontarl  puta  : 

Rectilmst,  ego  ut  faciam ;  n6n  est,  te  ut  det^rream. 
80  Me.  {curtly)  Mihi  sic  est  usus  ;  tibi  ut  opus  fact6st,  face. 

Ch.  An  quoiquamst  usus  h6mini,  se  ut  crucial?  Me.  {without  looking 

up)  Mihi. 
Ch.  Si  quid  laborist,  nullem.     sed  quid  isti'ic  malist  ?  30 


i.1.57.]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  11 

Quaes6,  quid  de  te  tantum  c-^^/z/meruisti  ?     Me.  Eheu  !      (^Bursts 
into  fears.) 
Ch.  Ne  lacruma,  atque  istuc,  quidquid  est,  fac  me  ut  sciani  : 

Ne  retice,  ne  uerdre,  crede  inquam  mihi :  85 

Aut  c6nsolando  aut  c6nsilio  aut  re  iiiuero. 
35     Me.  {looking  up)  Scire  h6c  uis?     Ch.  Hac  quidem  causa  qua  dixi  tibi. 
Me.  Dic^tur.     Ch.  At  istos  rastros  interea  tamen 

Adp6ne,  ne   lab6ra.     Me.     {plying  his  hoe  vigorously)    Minume. 
Ch.  Quam  rem  agis? 
Me.  Sine  me,  uociuom  tempus  ne  quod  dem  mihi  90 

Lab6ris.     Ch.    {taking  the  hoe  from   him)    Non   sinam,    inquam. 
Me.  Ah,  non  aequom  facis. 
40    Ch.  {trying  its  weight)  Hui,  tam  grauis  hos,  quaeso?     Me.  Sic  meri- 
tumst  meum. 
Ch.  {laying  it  down)   Nunc  I6quere.      Me.  Filium  unicum  adulesc^n- 
tulum 
Habeo.     ah,  quid  dixi  ?  hal^ere  me  ?  inuno  habui,  Chremes  ; 
Nunc    liabeam    necne    incertumst.      Ch.    Quid    ita    istuc  ?      Me. 
Scies.  95 

Est  €  Corintho  hie  aduena  anus  paupercula  ; 
45  Eius  filiam  ille  amare  coepit  perdite, 

Prope  [iam]  ut  pro  uxore  haberet :  haec  clam  me  6mnia. 
Vbi  r^m  resciui,  co^pi  non  humanitus 

Neque  ut  animum  decuit  a^grotum  adulescentuh  100 

Tractare,  sed  ui  et  uia  peruolgata  patrum. 
50  Cottidie  accusabam  :  '  hem,  tibine  haec  diutius 

Lic^re  speras  facere  me  uiu6  patre, 
Amicam  ut  habeas  pr6pe  iam  in  uxoris  loco  ? 

Erras,  si  id  credis,  6t  me  ignoras,  Clinia.  105 

Ego  t^  meum  esse  dici  tantisp^r  uolo, 
55  Dum  qu6d  te  dignumst  facies  ;  sed  si  id  n6n  facis. 

Ego  qu6d  me  in  te  sit  facere  dignum  inuenero. 
Nulla  adeo  ex  re  istuc  fit  nisi  ex  nimio  6tio. 


12  HEAVTON   I'IMOKVMKNOS.  [1.1.90. 

110  Ego  istuc  aetatis  n6n  amori  operam  dabam, 

Sed  in  Asiam  hinc  abii  propter  pauperiem  atque  ibi 

Simul  rem  et  gloriam  armis  belli  r^pperi.'  60 

Postr^mo  adeo  res  r^diit :  adulesc^ntulus 

Saepe  ^adem  et  grauiter  audiendo  iiictus  est ; 
115  Aetate  me  putauit  et  sapientia 

Plus  scire  et  i)rouidere  quam  se  ipsiim  sibi : 

In  Asiam  ad  regem  militatum  abiit,  Chremes.  65 

Ch.  Quid  ais?     Me.  Clam  me  proftctus  mensis  tris  abest. 
Ch.  Ambo  accusandi  ;  etsi  illud  inceptum  tamen 
120  Animist  pudentis  signum  et  non  instr^nui. 

Me.  Vbi  c6mperi  ex  eis,  qui  fuere  ei  c6nscii, 

Domum  reuortor  ma^stus  atque  anim6  fere  70 

Perturbato  atque  incerto  prae  aegritudine. 

Adsido  :  adcurrunt  s^rui,  soccos  d^trahunt ; 
125  Video  alios  festinare  lectos  st^rnere, 

Cenam  adparare  :  pr6  se  quisque  sedulo 

Faci^bant,  quo  illam  mihi  lenirent  miseriam.  75 

Vbi  uideo,  haec  coepi  cogitare  '  hem,  t6t  mea 

Solius  solliciti  s/nt  causa,  ut  me  unum  ^xpleant? 
130  Ancillae  tot  me  u^stiant?  sumptiis  domi 

Tant6s  ego  solus  faciam?  sed  gnatum  unicum, 

Quem  pariter  uti  his  decuit  aut  etiam  amplius,  80 

Quod  ilia  a^tas  magis  ad  ha^c  utenda  id'6neast, 

Eum  ego  hinc  eieci  miserum  iniustitia  mea  ! 
135  Mal6  quidem  me  qu6uis  dignum  d^putem, 

Si  id  faciam.     nam  usque  dum  ille  uitam  illam  colet 

Inopem,  carens  patria  6b  meas  iniurias,  85 

Int^rea  usque  illi  dt§  me  supplicium  dabo 

Lab6rans,  parcens,  quaerens,  illi  s6ruiens.' 
140  Ita  facio  prorsus  :   nil  relinquo  in  a(§dibus, 

Nee  uas  nee  uestim^ntum  :   conrasi  6mnia. 

Ancillas,  seruos,  nisi  eos  qui  opere  rustico  90 


i.1.119-]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  13 

Faciiindo  facile  sumptum  exercirt^nt  suom, 
Omnis  produxi  ac  uendidi.     inscripsi  ilico 

Aedis  mercede.     quasi  talenta  ad  quindecim  145 

Coegi :  agrum  hunc  mercatus  sum  :  hie  me  ex^rceo. 
95  Decr^ui  tantisper  me  minus  iniuriae, 

Chrem^s,  meo  gnato  facere,  dum  fiam  miser ; 
Nee  fas  esse  ulla  m^  uoluptate  hie  frui, 

Nisi  ubi  ille  hue  saluos  redierit  meus  partieeps.  150 

Ch.  Ing(§nio  te  esse  in  liberos  leni  puto, 
100  Et  ilium  6bsequentem,  si  quis  reete  aut  e6mmode 

Traetaret.     uerum  n^c  tu  ilium  satis  n6ueras, 
Nee  te  ille  ;  hoe  o^^od  fit,  ubi  non  uere  uiuitur. 
Tu  ilium  numquam  ostendisti  quanti  p^nderes,  155 

Nee  tibi  illest  eredere  ausus  quae  est  aequ6m  patri. 
105  Quod  si  ^sset  faetum,  haee  numquam  eueniss6nt  tibi. 

Me.  {sadly)  Ita  r^s  est,  fateor  :  p^eeatum  a  me  maxumumst. 
Ch.  Mened^me,  at  porro  r^cte  spero  et  ilium  tibi 

Saluom  adfuturum  esse  hie  eonfido  propediem.  160 

Me.  {looking  iipivard)  Vtinam  ita  di  faxint  !     Ch.  Faeient.     nune  si 
e6mmodumst, 
no  Dionysia  hie  sunt  h6die  :   apud  me  sis  nolo. 

Me.  Non  p6ssum.     Ch.   Quor  non?  quaeso  tandem  aliquantulum 

Tibi  paree  :   idem  absens  faeere  te  hoe  uolt  filius. 
Me.  Non  c6nuenit,  qui  ilium  ad  laborem  h\\\c  /t'pulerim,  165 

Nune  me  ipsum  fugere.     Ch.  Sieine  est  sentt§ntia? 
115     Me.  Sie.     Ch.  B^ne  uale.     Me.  Et  tu.     {Exit  into  ids  hoitsc.)     Ch. 
{soliloquizing  and  luiping  his  eyes')  Lacrumas  exeussit 
mihi 
Miser^tque  me  eius.     s^d  ut  die'i  t^mpus  est, 
Tempiist  monere  me  hiinc  uieinum  Phaniani, 
Ad  e^nam  ut  ueniat :  ibo,  uisam  si  domist.     {Goes  off  v..   170 

and  returns  immediately .) 
Nil  6pus  fuit  monit6rc  :   iam  dudiim  domi 


14  IIEAVTON    TIMOR  VMENOS.  [i.2.11. 

Praesto  apud  me  esse  aiunt.     egomet  conuiuas  moror.  120 

Ibo  adeo  hinc  intro.    {Starts  to  go  to  his  door,  but  draws  back  as 

he  hears  some  one  openiiig  it.)     sed  quid  crepiierunt 

fores  ? 
[Hinc  a  me?  quis  nam  egreditur?  hue concessero.]   {Goes over n..) 

Scene  2. 

Enter  Clitipho  frofn  the  house  of  Cf^rkmes. 

CLiTiriio  has  sent  his  father's  slave  Syrus  to  beg  Antithila  to  come  to  Clinia. 
Chremes  overhears  his  son  assuring  Clinia  that  she  will  soon  arrive.  Having  learned 
the  circumstances  of  Clinia's  return,  Chremes  makes  up  his  mind  that  the  young 
man  ought  not  to  he  told  the  real  state  of  his  father's  feelings.  He  therefore  defends 
the  conduct  of  Menedemus. 

Clitipho  Chremes 

ADVLESCENS  SENEX 

175  1,2  Cl.   {to  Clinia  within)  Nil  adhuc  est  quod  uereare,  Clinia:   haud 
quaquam  etiam  cessant, 
Et  illam  simul  cum  nuntio  hie  tibi  adfuturam  hodi^  scio. 
Proin  tu  sollicitudinem  istam  falsam,  quae  te  excruciat,  mittas. 
Ch.   {aside)  Quicum  loquitur  filius? 

Cl.    {aside,  seeing  Chremes)  Pater  adest,  quem  u61ui  :   adibo.    {to  5 
Chremes)  pater,  opportune  aduenis. 
180  Ch.  Quid  id  est?    Cl.  Hunc  {pointing)  Mened^mum  nostin  nostrum 
uicinum  ?     Ch.  Probe. 
Cl.   Huic  filium  scis  6sse?     Ch.  Audiui  esse  :  in  Asia.     Cl.  Non  6st, 
pater  : 
Apud  n6s  est.     Ch.  Quid  ais  ?     Cl.  Aduenientem,  e  naui  egredi- 

entem  ilico 
Abdi'ixi  ad  cenam  ;  nam  mihi  magna  cum  e6  iam  inde  [usque]  a 

pu^ritia 
Fuit  semper  familiaritas.     Ch.  Voluptatem  magnani  nuntias.        10 
185  Quam  u^llem  Menedemum  inuitatum,  ut  n6biscum  esset,  amplius, 


i.2.35J  HEAVTON   TIMORVMENOS.  15 

Vt  hanc  laetitiam  n^copinanti  primus  obicerem  ei  domi ! 
Atque  etiam  nunc  t^mpus  est.   {Starts  to  go  to  Menedemus's  door.) 
Cl.  {detaining  him)  Caue  faxis  :  non  opus  6st,  pater. 
Ch.  Quapr6pter?     Cl.  Quia  enim  incertumst  etiam,  quid  se  faciat. 
m6do  uenit ; 
15  Timet  6mnia,  patris  iram  et  animum  amicae  se  erga  ut  sit  suae. 

Earn  misere  amat ;  propt(§r  earn  haec  turba  atque  abitio  euenit. 

Ch.  Scio.  190 

Cl.   Nunc  s^ruolum  ad  earn  in  urbem   misit,   ^t  ego   nostrum    una 

Syrum. 
Ch.  Quid  narrat?     Cl.  Quid  ille?  se  miserum  esse.     Ch.  {contempt- 
uously)  Miserum?  quem  minus  cr^deres? 
Quid  relicuist  quin  habeat,  quae  quidem  in  h6mine  dicuntiir  bona  ? 
2o  Parentis,  patriam  inc6lumem,  amicos,  g^nus,  cognatos,  ditias. 

Atque  ha^c  perinde  sunt  ut  illius  animust  qui  ea  p6ssidet :        iMo 
Qui  uti  scit,  ei  bona ;  illi,  qui  non  lititur  rect^,  mala. 
Cl.   Immo  ille  fuit  senex  inportunus  semper,  et  nunc  nil  magis 
Vere6r  quam  ne  t^uid  in  ilium  iratus  pliis  satis  faxit,  pater. 
25      Ch.  lU/V/ne?     {aside)   sed  reprimam  me;    nam  in  metu  ^sse  hunc 
illist  utile. 
Cl.    {not  understanding  7v/iat  his  father  says)  Quid  tute  tecum?  Ch. 
Dicam  :  ut  ut  erat,  mansum  tamen  op6rtuit.  200 

Fortasse  aliquantum  iniquior  erat  praeter  eius  lubidinem  : 
Pater^tur ;  nam  quem  ferret,  si  parentem  non  ferret  suoin  ? 
Huncine  erat  aequom  ex  illius  more  an  ilium  ex  huius  uiuere? 
30  Et  qu6d   ilium    insimulat    durum,   id    non    est ;    nam    parentum 

iniuriae 
Vnius  modi  sunt  ferme,  paulo  qui  dst  homo  tolerabilis  :  205 

Scortari  crebro  n61unt,  nolunt  crebro  conuiuarier, 
Praeb^nt  exigue  sumptum  ;  atque  haec  sunt  tamen  ad  uirtutcm 

6mnia. 
Verum  animus  ubi  semel  se  cupiditate  deuinxit  mala, 
35  Nec^ssest,  Clitipho,  consilia  consequi  consimilia. 


16  HEAVTON   TIMORVMENOS.  [i-3  i?- 

210  Scitumst  periclum  ex  aliis  facere,  tibi  quod  ex  usu  siet. 

Cl.    Ita  cr6do.     Ch.  Ego  ibo  hinc  intro,  ut  uideam  n6bis  quid  cena^ 
siet. 
Tu,  ut  tempus  est  dlei,  uide  sis  ne  quo  hinc  abeas  16ngius.    ( Goes 
into  his  house.') 

Scene  3. 

Clitipho  soliloquizes  on  his  father's  advice,  which  he  does  not  at  all  agree  with.     lie 
goes  on  to  speak  of  the  extravagance  of  his  own  mistress,  Bacchis. 

Clitipho 

ADVLESCENS 

II I  Cl.    {soliloquizing)   Quam   iniqui   sunt   patres   in   omnis  adulescentis 

iudices  ! 
Qui  aequom  esse  censent  n6s  a  pueris  ilico  nasci  senes 
215  Neque  illarum  adfinis  esse  rerum,  quas  fert  adulescentia. 

Ex  sua  lubidine  moderantur,  nunc  quae  est,  non  quae  olim  fuit. 
Mihi  si  umquam  filius  erit,  ne  ille  facili  me  utetur  patre ;  5 

Nam  et  c6gnoscendi  et  ignoscendi  dabitur  peccati  locus  : 
Non  ut  meus,  qui  mihi  per  aUum  ost^ndit  suam  sent^ntiam. 
220  Perii  !  is  mi,  ubi  adbibit  phis  paulo,  sua  quae  narrat  facinora  ! 

Nunc  ait  {imitating  his  father's  po7npous  manner)  *  periclum  ex 

aliis  facito,  tibi  quod  ex  usu  siet ' : 
{shrugging  his  shoulders)   Astiitus  !    ne  ille  hand  scit,  quam  mihi 

nunc  surdo  narret  fabulam.  10 

Magis  mine  me  amicae  dicta  stimulant  '  da  mihi '  atque  '  adfer 

mihi  '  : 
Quoi  qu6d  respondeam  nil  habeo  ;  n^que  me  quisquamst  miserior. 
225  Nam  hie  Clinia,  etsi  is  qu6que  suarum  r^rum  sat  agitat,  tamen 

Hab^t  bene  et  pudice  eductam,  ignaram  artis  meretriciae. 
Meast  z'wpotens,  procax,  magnifica,  siimptuosa,  n6bilis.  15 

Turn  qu6d  dem  ei,  '  recte '  est ;  nam  nil  esse  mihi  religiost  dicere. 
Hoc  ^go  mali  non  pridem  inueni,  n^que  etiam  dum  scit  pater. 


ii.i.i2.]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  17 


ACT    II. 

Scene  i. 

Eriter  Clinia  from  Chremes's  house.     He  appears  7vor7-ied  and  anxious, 

Clinia  fears  that  Antiphila  has  forgotten  him  during  his  absence.     Clitipho  comforts 
him  and  warns  him  not  to  let  himself  be  seen. 

Clinia  Clitipho 

ADVLESCENTES  II 

II 2  Clin,  (^soliloquizing  and  lookiitg  anxiously  toward  the  citx,  r.)  Si  mihi 
secundae  r^s  de  amore  meo  Assent,  iam  dudiim 
scio  230 

Venissent ;  sed  uere6r,  ne  mulier  me  absente  hie  corrupta  sit. 
Concurrunt  multae  opinionew  rh  quae  mi  anim^  exaiigeant : 
Occasio,  locus,  aetas,  mater  quoius  sub  imperi6st  mala, 
5  Quoi   nil  iam   praeter   pr^tium   dulcest.      Clit.   {calling)   Clinia. 

Clin,  {sighing)  Ei  miser6  mihi  ! 
Clit.  {looking  anxiously  towards  Menedemus's  door)  Etiam  caues, 

ne  uideat  forte  hie  te  a  patre  ahquis  exiens  ?         235 
Cldst.  Faciam ;  sed  nescio  quid  profeeto  mi  animus  praesagit  mali. 
Clit.  {impatiently)  Pergin  istuc  prius  diiudicare,  quam  scis  quid  ueri 

siet? 
Clin.  Si  nil  mali  esset,  iam  hie  adessent.     Clit.  Iam  aderunt.     Clin. 
Quando  istuc  '  iam  '  erit  ? 
lo    Clit.  Non  c6gitas  hinc  16ngule  esse?  et  n6sti  mores  mulierum  : 

Dum  m61iuntur,  dum  conantur,  annus  est.     Clin.  O  Clitipho,  240 
Time6.     Clit.  {pointing  r.  and  clapping  Clinia  on  the  shoulder) 
Respira  :  ecciim  Dromonem  cum  Syro  una  :  adsi'int 
tibi. 


18  HEAVTON   TIMORVMENOS.  •     [ii.2.14. 

Scene  2. 
Enter  r.  Syrus  and  Dromo  talking  together. 

Clinia,  overhearing  the  conversation  of  the  two  slaves,  is  disturbed  at  Antiphila's 
apparent  gain  in  wealth.  Syrus  tells  him  that  she  is  still  devoted  to  him,  that  all  the 
servants,  jewelry,  etc.,  belong  to  Bacchis,  whom  he  has  brought  with  him,  intending 
to  pass  her  off  as  Clinia's  mistress,  so  that  his  young  master  may  enjoy  a  few  days  of 
her  society.  Clitipho  at  first  objects  to  the  plan,  but  finally  acquiesces,  and  the  two 
young  men  promise  to  act  their  parts  carefully.  Syrus  says  that  he  has  a  plan  which 
he  will  explain  later. 

Syrvs  Dromo  Clinia  Clitipho 

SERVI  II  ADVLESCENTES  II 

II 3  Sy.      Ain  tu?   Dr.  Sic  est.    Sy.  Vtirum  interea,  dum  sermones  ca^dimus, 
Illae  sunt  relictae.     Clit.  {to  Clinia)  Mulier  tibi  adest.     aiulin, 
Clinia? 
Clin,  li^go  uero  audi6  vxvat  demum  et  iiideo  et  ualeo,  Clitipho. 
245  Dr.     i^to   Syrus)    Minume   mirum  :    adeo   inpeditae   sunt:    ancillarum 
gregem 
Ducunt  secum.     Clin.  (/<?  Clitipho)  Pt-rii,  unde  illi  sunt  ancil- 
lae?     Clit.  {^shrugging  Ins  shoulders)  M^nrogas?    5 
Sy.      {to  Dromo)   N6n  oportuit  relictas  :  p6rtant  tjuid  reruui  !   Clin. 

El  mihi  ! 
Sy.      Aurum,  uestem  ;  et  u^sperascit,  et  non  nouerunt  uiam. 

Factum  a  nobis  stultest.     abi  dum  tu,  Dromo,  illis  obuiam. 
250  {D'Rouo  hesitates)  Pr6pera  :   quid  stas  ?   {Exit  Dromo  r.)   Clin. 

Va6  misero  mi,  quanta  de  spe  decidi ! 
Clit.  Quid  istuc?   quae  res  tt§  sollicitat  autem?     Clin.  Rogitas  quid 
siet?  10 

Viden  tu  ?  ancillas  aurum  uestem,  qudm  ego  cum  una  ancillula 
Hie  reliqui,  unde  ei  esse  censes?     Clit.  Vah,  nunc  demum  in- 
t^llego. 
Sy.       {soliloquizing)  Di  boni,  quid  turbaest  !  aedes  n6strae  uix  capi^nt, 
scio. 
255  Quid  comedent  !  quid  ^bibent  !  quid  s6ne  erit  nostro  miserius? 


ii.2.38.J  HEAVTON   TIMORVMENOS.  19 

15  {Seeing  the  two  yotcng   7nefi)    S^d   eccos   uideo   qu6s  volebam. 

Clin,    (^soliloquizing,  and  apostrophizing  Antiphila) 
O  Mppiter,  iibi  namst  fides? 
Diim  ego  pr6pter  te  errans  patria  careo  demens,  tu  interea  loci 
Conl6cupletasti  te,  Antiphila,  et  me  in  his  deseruisti  malis, 
Proptt§r  quam  in  sumnia  infamia  sum  et  me6  patri   minus  sum 

6bsequens : 

Quoius   nunc   pu<let   me   et  miseret,  qui   harum   m6res  cantabat 

mihi,  260 

20  Monuisse  frustra  neque  eum  potuisse  umquam  ab  hac  me  as\)i\- 

lere. 

Quod  tamen  nunc  faciam  ;  tum,  quom  gratum  mihi  esse  potuit, 

n6lui. 
Nem6st  miserior  me.     Sy.    (aside)    Hie  de  nostris  u^rbis  errat 

uidelicet, 
Quae  hie  sumus  locuti.     (to  Clinia,  crossing  o7'er)  Clinia,  aliter 

tiiom  amorem  atque  est,  accipis  : 
Nam  et  uitast  eadem  et  dnimus  te  erga  idem  ac  fuit,  265 

25  Quantum  ^x  ipsa  re  c6niecturam  f^cimus. 

Clin,  (eagerly)  Quid  est,  6bsecro?  nam  mihi  nunc  nil  rerum  omnimnst 

Quod  malim  quam  me  hoc  falso  suspicarier. 
Sy.      Hoc  primum,  ut  ne  cjuid  huius  rerum  ignort^s  :  anus, 

Quae  est  dicta  mater  ^sse  ei  antehac,  non  fuit ;  270 

30  Ea  6biit  mortem,     hoc  ipsa  in  itinere  alterae 

Dum  narrat,  forte  audiui.     Clit.  (surprised)  Quae  namst  altera? 

Sy.       (to  Clitipho)  Mane  :   h6c  quod  coepi  primum  enarrem,  Clitipho  : 

Post  istuc  ueniam.    Clit.  (impatiently)  Pr6pera.    Sy.  (continuing) 

lam  primum  6mnium, 
Vbi  u^ntum  ad  aedis  6st,  Dromo  pultat  fores  ;  275 

35  Anus  qua^dam  prodit ;  hade  ubi  aperit  6stium, 

Continuo  hie  se  coni^eit  intro,  ego  e6nsequor ; 
Anus  f6ribus  obdit  p^ssulum,  ad  lanAm  redit. 
Hie  sciri  potuit  aijt  nusquam  alibi,  Clinia, 


20  HEAVTON    TIAfOUVMENOS.  [ii.2.70. 

280  Quo  studio  uitam  suam  te  absente  exigent, 

Vbi  de  inprouisost  interuentum  mulieri.  4a 

Nam  ea  res  dedit  turn  existumandi  c6piam 

Cottldianae  uitae  consuetudinem, 

Quae  quoiusque  ingenium  ut  sit  declarat  maxume. 
285  Tex6ntem  telam  studiose  ipsam  off^ndimus, 

Mediocriter  uestitam  ueste  lugubri  45 

(Eius  anuis  causa  opinor  quae  erat  m6rtua), 

Sine  aiiro  ;  turn  ornatam  ita  uti  quae  ornantur  sibi, 

Nulla  mala  re  ^s  dxpolitam  muliebri ; 
290  Capillus  pexus,  pr6lix(?  circum  caput 

Rei^ctus,  necleg^nter;  pax.    Clin.  Syre  mi,  6bsecro,  50 

Ne  me  in  laetitiam  friistra  conicias.     Sy.  Anus 

Subt^men  nebat.     pra^terea  una  ancillula 

Erat ;  ^a  texebat  una,-  pannis  6bsita, 
295  Necl^cta,  inmunda  inluuie.     Cut.  Si  haec  sunt,  Clinia, 

Vera,  ita  uti  credo,  quis  te  est  fortunatior?  55 

Scin    banc  quam  dicit  s6rdidatam  et  //^i/vidam  ? 

Magnum  h6c  quoque  signumst,  dominam  esse  extra  n6xiam, 

Quom  eiiis  tam  neclegiintur  internuntii. 
300  Nam  disciplinast  eis  demunerarier 

Ancillas  primum,  ad  d6minas  qui  adfectant  uiam.  60 

Clin,  {to  Syrus)  Perge,  6bsecro  te,  et  caue  ne  falsam  gratiam 

Studeas  inire.     quid  ait,  ubi  me  n6minas  ? 
Sy.      Vbi  dicimus  redisse  te  et  rogare  uti 
305  Veniret  ad  te,  mulier  telam  desinit 

Continue  et  lacrumis  6pplet  os  totiim  sibi,  65 

Vt  facile  scires  d^siderio  id  fieri. 
Clin.  Prae  gaiadio,  ita  me  di  ament,  ubi  sim  n^scio  : 

Ita  timui.     Clit.  At  ego  nil  6sse  scibam,  Clinia. 
310  {to  Syrus)  Age  dum  uicissim,  Syre,  die  quae  illast  altera? 

Sy.      Adducimus    tuani    Bacchidem.      Clit.    {starting)    Hem,    quid? 
Bacchidem  ?  70 


ii.2.93-]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  21 

{threateningly)  6ho  sceleste,  qu6  illam  ducis?     Sv.  {coolly)  Qu6 
ego  illam  ?  ad  nos  scilicet. 
Cut.  Ad  patremne?    Sy.  Ad  eum  ipsum.    Clit.  {holding  up  his  hands) 
O  hominis  inpudentem  audaciam  !     Sv.   Heus, 
N6n  fit  sine  periclo  facinus  magnum  nee  memorabile. 
Clit.  {angrily)   H6c  uide  :   in  mea  uita  tu  tibi  laudem  is  quaesitum, 
scelus  ?  315 

75  Vbi  si  paululum  modo  quid  te  fugerit,  ego  p^rierim. 

{to  Clinia)  Quid  illo  facias?    Sy.  At  enim  .  .  Ci.ir.  Quid  ' enim  ' ? 
Sy.  Si  sinas,  dicam.     Clin.  Sine. 
Clit.  Sino.     Sy.  Ita  res  est  ha(§c  nunc,  quasi  quom  .  .  Clit.  {interrupt- 
ing him  impatiently)  Quas  malum  ambages  mihi 
Narrare  occipit?     Clin.  Syre,  uerum  hie  dicit  :   mitte,  ad  r^m  redi. 
Sy.      Enim  uero  retici^re  nequeo  :  multimodis  iniurius,  ol'O 

8o  Clitipho,  es  neque  ferri  potis  es.     Clin,  {to  Clitipho)  Audiun- 

dum  hercle  ^st,  tace. 
Sy.      Vis  amare,  uis  potiri,  uis  quod  des  illi  t^ffici ; 

Tuom  esse  in  potiund6  periclum  nun  uis  :   hand  stulte  sapis ; 
Siquidem  id  saperest,  u^lle  te  id  quod  nun  potest  contingere. 
Aiit    haec    cum    illis   sunt    habenda,   aut    ilia   cum    his   mittemla 
sunt.  o2o 

85  Harum  duarum  c6ndicionum  mine  utram  malis  uide  ; 

Etsi  consilium  quod  eepi  rectum  esse  et  tutum  scio. 
Nam  apud  patrem  tua  amica  tecum  sine  metu  ut  sit  c6piast. 
Tum  quod  illi  argentum  6s  poUicitus,  eadem  hac  inueniam  uia, 
Qu6d  ut  efficerem  orando  surdas  iam  aiiris  reddideras  mihi.     ooO 
90  Quid  aliud  tibi  uis?     Clit.    {doubtfully)   Siquidem  hoe  fit.     Sy. 

{impatiently)  Siquidem  ?  experiundo  seies. 
Clit.  {yielditig)  Age  age,  cedo  istue  tu6m  consilium  :  (juid  id  est?    Sv. 
Adsimulabimus 
Tuam  amicam  huius  6sse  amieam.     Clit.  {sarcastically)  Piilchre  : 

quid  faci^t  sua  ? 
An  ea  quoque  dic^tur  huius,  si  lina  haec  dedecorist  i)arum? 


22  IIEAVTON    TIMOKVMEA'OS.  [ii.2118. 

335  Sy.      Immo  ad  tuam  matrem  abducetur.     Clit.   Quid  eo?     Sv.   Lon- 
gumst,  Clitipho, 
Si   tibi   narrem,  quam   6b   rem  id   faciam  :    uera  causast.     Ci.it. 
Fabulae :  95 

Nil  satis  firmi  uideo,  quam  6b  rem  accipere  hunc  mi  expediat 
metum  {fit niing  mvay  impatiently). 
Sy.       Mane,  habeo  aliud,  si  istuc  metuis,  ambo  quod  y^zteamini 

Sine  periclo  esse.     Clit.  {relieved)  Huius  modi,  obsecro,  aliquid 
reperi.     Sy.  {sarcastically)  Maxume  : 
340  Ibo  61)uiam  h///c,  dicam  ut  reuortatur  domum.     Clit.  Hem, 

Quid  dixti?     Sy.  Ademptum  tibi  iam  faxo  omndm  metum,         100 
In  aurem  utramuis  6tiose  ut  d6rmias. 
Cut.  {perplexed)   Quid   ago   nunc?     Clin.    Tune?    qu6d    boni    Clit. 

{paying  no  attention  to  Clinla.)  Syre  !  die  modo. 
Sy.      {to  Clitipho)  Verum  age  modo :  hodie  st^ro  ac  nequitjuam  uoles. 
345 Clin.  Datiir,  fruare  dum  licet ;  nam  nescias, 

Clit.  {still  not  heeding   Clinia)    Syre    inquam  !      Sy.    Perge :    p6rro 
tamen  .   .  !  istuc  ago.      {Starts  to  go  off  \<.)  105 

Clin.  Eius  sit  potestas  p6sthac  an  numquam  tibi. 
Clit.  Verum  h^rcle  istuc  est.     {calling)  Syre,  Syre  inquam,  hens,  hei'is, 

Syre  ! 
Sy.      {aside)  Concaluit.      {stopping  and  looking  back)  quid  uis  ?     Clit. 
R^di,  redi  !     Sy.  {returning)  Adsum  :  die  quid  est? 
350  lam  hoc  qu6que  negabis  tibi  placere.     Clit.  Imm6,  Syre, 

Et  me  (§t  meum  amorem  et  faniam  permitt6  tibi.  no 

Tu  es  iudex  :  ne  quid  accusandus  sis  uide. 
Sy.      Ridiculumst  [te]  istuc  me  admonere,  Clitipho, 
Quasi  istic  mea  res  minor  agatur  quam  tua. 
355  Hie  si  quid  nobis  f6rte  aduorsi  euenerit, 

Tibi  erijnt  parata  u^rba,  huic  homini  uc'rbera  :  115 

Quapr6pter  haec  res  ne  I'ltiquam  neclectust  mihi. 
Sed  istunc  exora,  ut  suam  esse  adsimulet.     Clin.  Scilicet 
Facturum  me  esse  ;  in  eiim  iam  res  rediit  locum. 


ii.2.i39-J  .         HEAVTON   TIMOKVMENOS.  23 

Vt  sit  necessus.     Cut.  M^rito  te  amo,  Clinia.  .3G(J 

1 20  Clin.  Verum  ilia  ne  quid  titubet.     Sy.  Perdoctast  probe. 
Cut.  {to  SvRUs)  At  h6c  demiror,  qui  tam  facile  p6tueris 

Persuadere  illi,  qua^  solet  quos  sp(§rnere  ! 
Sv.      In  tempore  ad  earn  u^ni,  quod  rerum  6mniumst 

Primiim.     nam  quendam  mlsere  offendi  ibi  militem  3G5 

125  Eius  n6ctem  orantem  ;  haec  arte  tractabat  uirum, 

Vt  illius  animum  cupidum  inopia  incenderet : 
Eademque  ut  esset  apud  te  hoc  quam  gratissumum. 
{earnestly')  Sed  hens  tu,  uide  sis  ne  quid  inpriulcns  ruas  ! 
Patr^m  nouisti  ad  has  res  quam  sit  perspicax  ;  370 

130  Ego  te  autem  noui  quam  6sse  soleas  inpotens  : 

Inut§rsa  uerba,  eu^rsas  ceruicis  tuas, 
Gemiti'is,  screatus,  tiissis,  risus  abstine. 
Cut.  Laudabis.     Sy.  Vide  sis.     Cut.  Tutimet  mirabere. 
Sy.      {looking  off  r.)  Sed  quam  cito  sunt  c6nsecutae  mulieres  !        375 
135  Cut.  Vbi  siint?   {Starts  to  rush  off  r.  ;  Syrus  dctnins  him)  quor  reti- 
nes?     Sy.  lam  nunc  haec  non  6st  tua. 
Cut.  Scio,  apud  patrem ;  at  nunc  interim.     Sy.  {firmly)  N.il6  magis. 
Cut.  {struggling  to  free  himself )  Sine.     Sy.  N6n  sinam  inquam.     Cut. 

Qua^so  paulisp^r.     Sy.  Veto. 
Cut.  Saltern  salutem.     Sy.  Abeas  si  sapias.     Clit.  {reluctantly)  Eo. 
{pointing  to  Cunia)  Quid  istic  ?     Sy.  Manebit.    Ci.it.  Hominem 
felicem  !     Sy.  Ambula.     {Exit  Cutipho  into      380 
Chremes's  house.) 

Scene  3. 

Enter  Bacchis  and  Antiphila,  r.,  talking  together. 

Bacchis  congratulates  Antiphila  on  the  superiority  of  her  condition  in  life  to  that  of 
women  of  her  own  class.  An  affectionate  meeting  follows  between  A.ntipiiii.a  anil 
Clinia. 

Bacchis  Antiphila  Clinia  Syrvs 

MKRETRIX  .MVLIEK  ADVLESCENS  SERVOS 


24  HEAVTON    riMORVMENOS.  iii-3-25. 

II  4    Ba.  Edepol  te,  mea  Antiphila,  laudo  et  f6rtunatam  iiidico, 

id  quom  studuisti,  isti  formae  ut  m6res  consimiles  forent ; 
Minumeque,  ita  me  di  anient,  miror  si  te  sibi  quisque  expetit. 
Nam  mihi,  quale  ing^nium  haberes,  fiiit  indicio  oratio  : 
385  Et  quom  egomet  nunc  m^cum  in  animo  uitam  tuam  considero     5 

(!)mniumque  ade6  uostrarum,  u61gus  quae  ab  se  s^giegant, 
Et  uos  esse  istius  modi  et  nos  n6n  esse  baud  mirabilest. 
Nam  ^xpedit  bonas  ^sse  uobis ;    n6s,   quibuscum   est  res,  n6n 

sinunt : 
Quippe  forma  inpi'ilsi  nostra  n6s  amator^s  colunt ; 
390  Ha(§c  ubi  inminiitast,  illi  si'iom  animum  alio  c6nferunt :  10 

Nisi  si  prospectum  interea  aliquid  ^st,  desertae  uiuimus. 
V6bis  cum  imo  s^mel  ubi  aetatem  agere  decretumst  uiro, 
Quoius  mos  maxum^st  consimilis  u6strum,  hi  se  ad  uos  adpli- 

cant. 
H6c  beneficio  utrique  ab  utrisque  uero  deuincimini, 
395  Vt  numquam  ulla  am6ri  uostro  incidere  possit  calamitas.  15 

An.  N^scio  alias  :  m^  quidem  semper  scio  fecisse  s^dulo, 

Vt    ex   illius   c6mmodo    meum   c6mpararem    c6mmodum.      Ci.. 

{asitfe)  Ah, 
Erg6,  mea  Antiphila,  tii  nunc  sola  r^ducem  me  in  patriam  facis  ; 
Nam  dum  abs  te  absum,   omnes  mihi   labores   fu6re  quos  cepi 
leues, 
400  Praetor    quam    tui    cart^ndum    quod    erat.      Sy.    {aside)    Cr^do. 

Cl.  {aside  to  Syrus)  Syre,  uix  suffero  :  20 

Hocine  me  miserum  n6n  licere  me6  modo  ingenium  frui  ! 
Sy.    {aside  to  Clinia)  Immo  lit  patrem  tuom  uidi  esse  habitum,  diu 

etiam  duras  dabit. 

Ba.  {to  Antiphila,  seeing  Clinia)  Quis  nam  hie  adulescens  est,  qui 

intuitur  n6s?     An.  {seeing  Clinia  and  o7^eiro7ne  loith 

joy)  Ah,  retine  me,  6bsecro  ! 

Ba.  Amdbo  quid  tibist  ?   An.  Disperii,  peril  misera  !    Ba.  Quid  stupes  ? 

405    Cz..  Antiphila  !    An.  Videon  Cliniam  an  non?     Ba.  Qu^m  uides?     25 


ii.3.29.]  HE  A  V  TON   TIMORViMENOS.  25 

Cl.  {to  Antiphila)  Salue,  anime  mi.     An.  O  mi  Clinia,  salue.     Cl. 

Vt  uales? 
An.  Salu6m  uenisse  gaudeo.     {They  embrace?)     Cl.  Tene6ne  te, 

Antiphila,  maxume  animo  exoptata;;/  meo? 
Sy.   Ite  intro ;  nam  uos  iam  dudum  expectat  senex. 

{Exeunt  onines  into  Chremes's  house.) 


26  IJEAVTON   TJMOKVMENOS.  [iii.1.15. 


ACT   TTl 

Scene  i. 
Enter  Chremes  from  his  house. 

A  night  is  supposed  to  pass  between  the  second  and  third  acts.  At  daybreak  Chremes 
goes  to  tell  Menedemus  that  Clinia  has  returned.  He  informs  Menedemus  that  the 
youth  is  accompanied  by  an  extravagant  mistress,  but  Menedemus  is  determined  to 
put  up  with  anything,  if  only  his  son  will  remain  at  home.  Chremes,  however,  per- 
suades him  that,  if  he  is  determined  to  indulge  his  sun,  it  will  be  better  not  to  do  so 
openly. 

Chremes  Menedemvs 

SENES  .  11 

410  nil  Ch.  iysoliloguizing)  Luciscit  hoc  iam  {lookiiii^  tmcuin/s  the  jtJm'). 
c^sso  pultare  6stium 

Vicini,  primum  e  me  iit  sciat  sibi  filium 

Redisse?     etsi  adulesc6ntem  hoc  nolle  int<^llego. 

Veri'im  quom  uideam  miserum  hunc  tam  excruciarier 

Eius  dbitu,  celem  tam  insperatum  gaiidium,  5 

415  Quom  illi  pericU  nil  ex  indici6  siet? 

Haud  faciam  ;  nam  quod  p6tero  adiutabo  senem. 

Item  ut  filium  meum  amico  atque  aequaU  sue 

Video  inseruire  et  s6cium  esse  in  negotiis, 

Nos  qu6que  senes  est  a^quom  senibus  6bsequi.  (Menedemus 
appears  at  the  door  of  his  house ;  he  does  not  see 
Chremes.     He  soliloquizes  sad/y.)  10 

420  Me.  Aut  ^go  profecto  ing^nio  egregio  ad  miserias 

Natiis  sum,  aut  illud  falsumst,  quod  uolgo  audio 

Dici,  diem  adimere  a^gritudinem  h6minibus  ; 

Nam  mihi  quidem  cottidie  augescit  magis 

De  filio  aegritudo,  et  quanto  diutius  15 


iii.1.42.]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  11 

AWst,  magis  cupio  tanto  et  magis  desidero.  425 

Ch.  {seeing  Menedemus)  Sed  ipsum  foras  egressum  uideo :   ibu,  adlo- 
quar.     (  Crosses  over  towards  Menedemus.) 
Mened^me,  salue  :  nuntium  adporto  tibi, 
Quoius  maxume  te  fieri  participem  cupis. 
20       Me.  {running  to  meet  Chremes)  Num  quid  nam  de  gnato  meoaudisi, 
Chremes? 
Ch.  Valet  atque  uiuit.     Me.  {eagerly)  Vbi  namst  quaeso?     Ch.  Apud 
me  domi.  430 

Me.  Meus  gnatus?    Ch.  Sic  est.    Me.  Venit?    Ch.  Certe.    Me.  Clinia 
Mens  u^nit?     Ch.  Dixi.     Me.  (/(;^/C7//^,'^  Chremes  by  the  arm  and 
starting  t07vards  his  door)  Eamus  :  due  me  ad  eum, 
6bsecro. 
Ch.   {detaining  him)  Non  uolt  te  scire  se  redisse  etiam,  et  tnom 
25  Conspectum  fugitat :  pr6pter  peccatum  h6c  timet, 

Ne  tua  duritia  antiqua  ilia  etiam  adaucta  sit.  435 

Me.  {surprised)  Non  tu  illi  dixti  ut  essem  ?     Ch.  {coolly)  Non.     Me. 

Quam  ob  rem,  Chremes? 
Ch.   {earnestly)  Quia  pessume  istuc  in  te  atque  in  ilium  c6nsulis, 
Si  t^  tam  leni  et  uicto  esse  animo  ostenderis. 
30      Me.  Non  p6ssum  :  satis  iain,  satis  pater  dun'is  fui.     Ch.  Ah, 

Vehemens  in  utramque  partem,  Menedeme,  cs  nimis,  440 

Aut  largitate  nimia  aut  parsim6nia  : 
In  eandem  fraudem  ex  hac  re  atque  ex  ilia  incides. 
Primum  61im  potius  quam  paterere  filium 
35  Comm^tare  ad  mulierculam,  quae  paululo 

Turn  erat  contenta  quoique  erant  grata  6mnia,  445 

Prot^rruisti  hinc.     6a  coacta  ingratiis 
Postilla  coepit  uictum  uolgo  quaiJrere. 
Nunc  qu6m  sine  magno  int^rtrimento  n6n  potest 
40  Hab^ri,  quiduis  dare  cupis.     nam  ut  tu  scias, 

Quam  ea  nunc  instructa  pulchre  ad  pernicidm  siet,  450 

Primum  iam  ancillas  sd'cum  adduxit  plus  decern, 


28  IIEAVTON   TIMORVMENOS.  riii.1.74. 

Oneratas  ueste  atque  auro  :   satraps  si  siet 

Amator,  mmiquam  sufferre  eius  sumptus  queat ; 

Nedum  tu  possis.    Me.  {mildly)  Estne  ea  intus  ?    Ch.  Sit  rogas?  45 
455  {ironically)  Sensi.     nam  unam  ei  c^nam  atque  eius  c6mitibus 

Dedi ;  quod  si  iterum  mihi  sit  danda,  actum  siet. 

Nam  ut  alia  omittam,  pytissando  m6do  mihi 

Quid  uini  absumpsit  {mimicking)^ ?,[c\\oc  '  dicens  ;  '  asperum, 

Pater,  lioc  est :  aliud  l^nius  sod^s  uide  '  !  50 

460  Rel^ui  dolia  6mnia,  omnis  s^rias. 

Omnis  sollicitos  habui/,  atque  haec  una  nox. 

Quid  t€  futurum  censes,  quern  adsidue  ^xedent? 

Sic  m6  di  amabunt,  lit  me  tuarura  miseritumst, 

Mened^me,  fortunarum.     Me.  Faciat  quidlubet :  55 

465  Sumat  consumat  p(§rdat,  decretumst  pati, 

Dum  ilium  modo  habeam  m^cum.    Ch.  {earnestly)  Si  certumst  tibi 

Sic  facere,  illud  permagni  re  ferre  arbitror, 

Vt  n^  scientem  sentiat  te  id  sibi  dare. 
Me.  Quid  faciam  ?     Ch.  Quiduis  p6tius  quam  quod  c6gitas  :  60 

470  Per  alium  quemuis  ut  des,  falli  te  sinas 

Techmis  per  seruolum ;    {assuming  a  knozvitig  air)  etsi  subsensi 
id  quoque, 

1116s  ibi  esse,  id  Agere  inter  se  clanculum. 

Syrus  cum  illo  uostro  c6nsusurrant,  conferunt 

Consilia  ad  adulesc^ntis  ;  et  tibi  p^rdere  65 

475  Talentum  hoc  pacto  satius  est  quam  ill6  minam. 

Non  nunc  pecunia  agitur,  sed  illud  qu6  modo 

Minum6  periclo  id  demus  adulesct^ntulo. 

Nam  si  semel  tuom  animum  ille  intell^xerit, 

Prius  pr6diturum  t^  tuam  uitam  et  prius  70 

480  Pecuniam  omnem,  quam  abs  te  amittas  filium  :  hui, 

Quantam  fenestram  ad  n^quitiem  pateftceris, 

Tibi  aijtem  porro  ut  n6n  sit  suaue  uiuere  ! 

Nam  d^teriores  6mnes  sumus  lic^ntia. 


iii.i.i02.]  HEAVrON   TIMORVMENOS.  29 

75  [Quod  quoique  quomque  incident  in  mentem,  uolet, 

Neque  id  putabit  prauom  an  rectum  sit :   petet.]  485 

Tu  rem  perire  et  ipsum  non  poteris  pati  : 
Dare  dd:negaris  :   ibit  ad  illud  ilico, 
Quo  maxume  apud  te  s6  ualere  s^ntiet : 
8o  Abiturum  se  abs  te  esse  ilico  minabitur. 

Me.  {thoughtfully)  Videre  uera  atque  ita  uti  res  est  dicere.  490 

Ch.  Somnum  hercle  ego  hac  nocte  oculis  non  uidi  meis, 

Dum  id  quaero,  tibi  qui  filium  restituerem. 
Me.  {gratefully,  holding  out  his  hand)  Cedo  dextram  :   porro  te  idem 
oro  ut  facias,  Chremes. 
85       Ch.   {grasping  his  hand)  Paratus  sum.     Me.  Scin  quid  nunc  facere  te 
nolo  ? 
Ch.  Die.     Me.  Qu6d  sensisti  illos  me  incipere  fallere,  495 

Id  lit  maturent  facere  :  cupio  illi  dare 
Quod  u61t,  cupio  ipsum  iam  uidere,     Ch.  Operam  dabo. 
Paulum  negoti  mi  6bstat :  Simus  et  Crito 
90  Vicini  nostri  hie  ambigunt  de  fmibus ; 

Me  cepere  arbitrum  :  ibo  ac  dicam,  ut  dixeram  500 

Operam  daturum  me,  h6die  non  posse  eis  dare. 

Continue  liic  z.Asum.     Me.  Ita  quaeso.     (Chremes  goes  off  k. 

Menedemus  soliloquizes)  di  uostram  fidem, 
Ita  conparatam  esse  h6minum  naturam  Omnium, 
95  Ali^na  ut  melius  uideant  et  diiudicent 

Quam  sua  !  an  eo  fit,  quia  in  re  nostra  aut  gaudio  505 

Sumus  pra^pediti  nimio  aut  aegritudine? 
Hie  mihi  nunc  quanto  plus  sapit  quam  egomdt  mihi  ! 
Ch.   {returning)  Diss6lui  me,  oti6sus  operam  ut  tibi  darem. 
100  Syrus  d'st  prendendus  atcjue  adhortandus  mihi. 

{looking  toivards  his  door)  A  m^  nescio  quis  exit  :  concede  hinc 
domum,  510 

Ne  n6s  inter  nos  c6ngruere  ////  sentiant. 

{Exit  Menedemus  into  his  house.) 


30  HEAVTON   TIMOR  VMENOS.  [iii.2.19. 

Scene  2. 

Enter ■'Sn'sm^  from  Chremes's  house.     He  is  deep  in  thought,  and  does  not 

see  Chremes  at  first. 

Syrus  contrives  a  plan  for  getting  some  money  out  of  Chremes  for  his  young  master. 
Chremes  overhears  only  a  part  of  what  he  says,  and  jumps  to  the  conclusion  that  the 
slave  is  plotting  against  Menedemus.  He  therefore  encourages  Syrus  to  go  on  with 
his  scheme. 

^YRvs  Chremes 

servos  senex 

III2SY.     (ySoliloquizing)  Hac  iliac  circumcursa  ;  inueniundiimst  tamen 
Arg^ntum  :  intendenda  in  senemst  fallacia.  . 
Ch.  {aside,  triumphantly)  Num  me  fefellit  h6sce  id  struere?  uidelicet 
515  Ille  ddulescentis  seruos  tardiusculust ; 

Idcirco  huic  nostro  traditast  prouincia.  5 

Sy.     {seeing  his  master,  aside)  Quis  hie  16quitiir?  perii.      {anxiously) 
num  nam  haec  audiuit?     Ch.   {calling)   Syre.     Sy. 
Hem. 
Ch.  Quid  tu  istic?     Sy.   {confused)   Recte  equid^m ;    sed  te  miror, 
Chremes, 
Tam  mane,  qui  heri  tantum  biberis.     Ch.  Nil  nimis. 
520  Sy.    {recovering  himself)  '^^'A''  ndjx^%'^  uisa  u^rost,  quod  dici  solet, 

Aquila6  senectus.    Ch.  {flattered)  Heia.    Sy.  Mulier  c6mmoda,  10 
Fac^ta  haec  meretrix.    Ch.  (^f<?//v)  Sane.    Sy.  Idemuisast  tibi? 
Et  quidem  hercle  forma  luculenta.     Ch.  {indifferently)  Sic,  satis. 
Sy.    Ita  n6n  ut  olim,  s6d  uti  nunc,  san6  bona ; 
525  Minumeque  miror,  Clinia  hanc  si  d^perit. 

Sed  hab^t  patrem  quendam  auidum  miser*?  atque  aridum,  15 

Vicinum  hunc  :  nostin  ?  at  quasi  is  non  ditiis 
Abundet,  gnatus  eius  profugit  inopia. 
Scis  6sse  factum  ut  dico?     Ch.  Quid  ego  ni  sciam? 
530  Homin^m  pistrino  dignum.     Sy.  {starting  guiltily^  Quem?     Ch. 

Istunc  s^ruolum 


iii.2.47-]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  31 

20  Dico  adulescentis,     Sy.  {aside,  relieved^  Syre,  tibi  timui  male  ! 

Ch.  Qui  passus  est  id  fieri.    Sy.  {innocently)  Quid  faceret  ?    Ch.  Rogas  ? 
Aliquid  reperiret,  fingeret  fallacias, 
Vnde  ^sset  adulesc^nti,  amicae  qu6d  daret, 

Atque  hunc  difificilem  inuitum  uorsaret  senem.  535 

25      Sy.    Garris.     Ch.  Haec  facta  ab  illo  oportebat,  Syre. 

Sy.    {pretending  surprise)  Eho  quaeso  laudas,  qui  eros  fallunt?     Ch. 
In  loco 
Ego  uero  laudo.     Sy.  Recte  sane.     Ch.  Quippe  qui 
Magnarum  saepe  id  r^medium  aegritudinumst : 
Vel  iam  huic  mansisset  unicus  gnatiis  domi.  540 

30      Sy.    {aside)    Ioc6ne  an  serio  ill^  haec  dicat  nescio  ; 

Nisi  mihi  quidem  addit  animum,  quo  lubeat  magis. 
Ch.  Et  nunc  quid  expectat,  Syre  ?  an  dum  hie  denuo 
Abeat,  quom  tolerare  illius  sumptus  n6n  queat  ? 
Nonne  ad  senem  aliquam  fabricam  fingit?     Sy.  {contemptuously) 
St61idus  est.  545 

35      Ch.  At  te  adiutare  op6rtet  adulesc^ntuli 

Causa.     Sy.  {with  a  satisfied  air)  Facile  equidem  facere  possum, 

si  iubes ; 
Etenim  quo  pacto  id  fieri  soleat,  calleo. 
Ch.  Tanto  h^rcle  melior.    Sy.  {assuniini^  a  virtuous  air)  N6n  est  men- 

tiri  meum. 
Ch.  Fac  ergo.     Sy.  At  heus  tu,  facito  dum  eadem  haec  mdmineris,  550 
40  Si  quid  huius  simile  f6rte  aliquando  eu^nerit, 

Vt  sunt  humana,  tuos  ut  faciat  filius. 
Ch.  Non  usus  ueniet,  spero.     Sy.  Spero  hercle  6go  quoque, 
Neque  e6  nunc  dico,  qu6  quicquam  ilium  s^nserim ; 
Sed  si  quid,  ne  quid,     qua^  sit  eius  aetas,  uides  ;  555 

45  Et  ne  ego  te,  si  usus  u^niat,  magnified,  Chremes, 

Tractare  possim.     Ch.  {laughing)  De  istoc,  quom  usus  U(§nerit, 
Videbimus  quid  6pus  sit :  nunc  istiic  age. 

{Exit  Chremks  into  his  house.) 


32  HEAVTON    TIMOKVMENOS.  ["1.3.13. 

Sy.    Niimquam  commodius  limquam  erum  audiui  loqui, 
560  Nee  qu6m  male  facere  crederem  mi  inpunius 

Lic^re.      {looking  towards   Chremes's  door)   quis    nam   a  n6bis 
egreditur  foras?  50 

Scene    3. 

Enter  Chremes  from  his  hoi/sc,  with  Clitii-ho.     He  is  in  a  great  rage. 
They  do  not  see  Syrus  at  first. 

Chremes  has  found  his  son  taking  liberties  with  Bacchis,  Clinia's  mistress,  as  the  old 
man  beUeves  her  to  be,  and  takes  liim  to  task  severely.  Clitipho  defends  himself, 
but  in  such  a  way  that  Syrus  fears  he  will  betray  everything.  Syrus  therefore  urges 
that  Clitii'Ho  be  sent  away  somewhere.  When  Clitii'Ho  is  gone,  Syrus  explains  his 
plan  for  cheating  Menedemus.     Chremes  does  not  think  the  plan  a  good  one. 

Chremes  Clitipho  Syrvs 

SEN  EX  ADVLESCENS  SERVOS 

III  3  Ch.  {indignantly)   Quid   istuc   qiiaeso?   qui   istic   mos   est,   Clitipho? 
itane  fieri  oportet? 
Cl.   {lamely)    Quid   ego   feci?     Ch.  Vidin   ego  te   m6do   manum   in 
sinum  huic  meretrici 
Ingerere?     Sy.    {aside)   Acta  haec   r^s  est:    perii.     Cl.   Mene? 
Ch.  Hisce  oculis,  n6  nega. 
565  Facis  adeo  indigne  iniuriam  illi,  qui  non  abstineas  manum. 

Nam  ista^c  quidem  contum^liast,  5 

H6minem  amicum  r^cipere  ad  te  atque  eius  amicam  subigitare. 
V^l   heri  in  uino  quam  inmodestus  fuisti,     Sy.   {aside)  Factum. 

Ch.  quam  molestus  ! 
Vt  equidem,  ita  me  di  ament,  metui,  quid  futurum  d^nique  esset ! 
570  N6ui  ego  amantii' :  animum  aduortunt  grauiter  quae  non  censeas. 

Cl.  At  mihi  fides  apud  hiinc  est,  nil  me  istius  facturum,  pater.  10 

Ch.  !^sto,  at  certe  ut  hinc  concedas  aliquo  ab  ore  eorum  aliquantisper. 
Miilta  fert  lubido  :  ea  facere  pr6hibet  tua  praes^ntia. 
D^  me  facio  c6niecturam  :  ndmost  meorum  amicorum  hodie, 


iii.3.32.]  HEAVTON   TIMOR  VMENOS.  33 

Apud  quem  expromere  6mnia  mea  occulta,  Clitipho,  audeam.  575 
15  Apud  alium  prohibet  dignitas  ;  apud  alium  ipsius  facti  puaet, 

Ne  in^ptus,  ne  prot^ruos  uidear  :   qu6d  ilium  facere  credito. 
Sed  n6strumst  intellt^gere,  ut  quomque  atque  ubi  quomtjue  opus 
sit  6bsequi. 
Sy.    {aside)  Quid  iste  narrat  !     Ci..{vexed)  P^rii.     Sy.  {indignantly) 
■    Clitipho,  ha6c  ego  praecipi6  tibi? 
H6minis  frugi  et  temperantis  functu's  ofificium  ?    Cl.  {distracted) 
Tace  sodes.  580 

20       Sy.    R^cte    sane.      Ch.    Syre  :    pudet   me.      Sy.   {shaking  //is  head) 
Cr^do  :  neque  id  iniuria  ;  quin 
Mihi  molestumst.     Cl.  {impatiently)  P^rdis  hercle.     Sy.  Verum 
dico  qu6d  uidetur. 
Cl.   {petulantly)  N6n  accedam  ad  illos?     Ch.  Eho  quaeso,  u//a  ac- 

cedundi  uiast? 
Sy.    {aside)    Actumst :    hie   prius    se    indicarit  quam    ego    argentum 
efface  ro. 
{to   Chremes,  ivith  affected  Inimility)    Chremes,   uin   tu   homini 
stulto  mi  auscultare?     Ch.  Quid  Hicidm?     Sy.  lube 
hunc  585 

25  Abire  hinc  aliquo.     Cl.  {si/iprised)  Qu6  ego  hinc  abeam?     Sy. 

Qu6  lubet :  da  illis  locum  : 
Abi  deambulatum.      Cl.    {helplessly)   Deambulatum?    quo?     Sy. 

Vah,  quasi  desit  locus. 
Abi  sane  istac,  ist6rsum,  quouis.     Ch.  Rt^cte  dicit,  ci^nseo. 
Cl.   {aside  to  Syrus,  angrily)  Di  te  (iradicent,  qui  me  hinc  extnulis, 

Syre  ! 
Sv.    {aside  to    Clitipho)   At   tu    pol   tibi    istas   p6sthac   comprimit6 
manus  !       {Cwvwno  goes  off  \..)  590 

{to  Chremes,  earnestly)  C(;nsen  uero?  ciuid  ilium  porro  cr^das 

facturum,  C'hremes, 
Nisi  eum,  ([uantum  tibi  oi)is  di  dant,  s^ruas  castigAs  mones? 
Ch.  {citrtly)   tgo  istuc   curabo.     Sy.  At<iui  nunc,  ere,  tibi  istic  ad- 
seruandus  est. 


30 


34  HEAVTON   TIMOR  VMENOS.  [iii-3-52. 

Ch.  {curtfy)   Fiet.      Sy.  Si  sapias ;    nam   mihi   iam   minus  minusque 
obt^mperat. 
595   Ch.  (^pleasantly)   Quid  tu?  ecquid  de  illu   quod  dudum  t^cum  egi 
egisti,  Syre? 
R^pperisti  tibi  quod  placeat  dn  non  ?     Sv.  De  fallacia  35 

Dicis?  est:  inu^ni  nuper  quandam.      Ch.   {delighietl)   Frugi  es. 
c^do  quid  est? 
Sy.   Dicam,  uerum  ut  aliud  ex  alio  incidit.     Ch.  Quid  nam,  Syre  ? 
Sy.    {assuming  an  air  of  indignation)    P^ssuma  haec   est   m^retrix. 
Ch.  Ita  uid^tur.     Sy.  Immo  si  scias. 
600  {contemptuously)   Vah,  uide  quod  inceptat  facinus.     {shn/ggifig 

his  shoulders)  fuit  quaedam  anus  Corinthia 
Hie  :  huic  drach/zmarum  ha(§c  argenti  mille  dederat  miituom.     40 
Ch.  Quid  tum  ?     Sy.  Ea  mortuast :  reliquit  filiam  adulesc^ntulam. 
;fea  relicta  huic  arrabonist  pro  illo  argento.     Ch.  {nodding)  Int^l- 
lego. 
Sy.   Hanc  secum  liuc  adduxit,  ea  quae  est  nunc  apud  uxor^m  tuam. 
605    Ch.  Quid   tum  ?     Sy.  Cliniam  6rat,   sibi  uti  id  nunc   det :    illam   illi 
tamen 
P6st  daturam  :   mille  nummum  p6scit.     Ch.  Et  posj-it  quidem  ? 
Sy.  Hui,  45 

Diibium  id  est?     ego  sic  putaui.     Ch.  Quid  nunc  facere  c6gitas? 
Sy.  6gone  ?  ad  Menedemum  ibo  :  dicam  hanc  t^sse  captam  ex  Caria, 
Uitem  et  nobil^m  ;  si  redimat,  magnum  inesse  in  ea  lucrum. 
610   Ch.  {shakitig  his  head)  I^rras.     Sy.  Quid  ita?     Ch.  Pr6  Menedemo 
nunc  tibi  ego  resp6ndeo 
'  N6n  emo  ' :  quid  agis?    Sy.  Optata  16quere.    Ch.  Qui?    Sy.  Non 
6st  opus.  50 

Ch.  {surprised)  N6n  opus  est?    Sy.  Non  h^rcle  uero.     Ch.  Qui  istuc, 

miror.     Sy.  Iam  scies. 
Ch.  {hastily)    Mane,    mane,   quid    est   qu6d    tam    a    nobis    grauiter 
crepuerunt  fores? 

(Syrus  and  Chremes  witluh-aiv  to  ofie  side,  l.) 


iii.4.ii.]  HEAVTON  TIMOR VMENOS.  35 

Scene  4. 

Enter,  from  Chremes's  house,  Sostrata  and  the  Nurse.       Sostr.ata  holds 
a  ring  in  her  hand,  and  is  greatly  excited. 

Antiphila  is  found  to  be  Chremes's  daughter.  Some  years  before,  Sostrata,  wife  of 
Chremes,  had  been  ordered  to  expose  an  infant  daughter.  She  had  left  with  the  child 
a  ring,  which  she  now  finds  in  possession  of  Antiphila.  The  nurse  also  recognizes 
the  ring.  Sostrata  confesses  to  her  husband  that,  instead  of  exposing  the  infant,  she 
had  given  it  into  the  charge  of  an  old  Corinthian  woman.  Chremes  is  indignant  at 
her  thoughtless  conduct,  but  finally  forgives  her,  and  goes  with  her  to  see  Antiphila. 

Sostrata  Chremes  [Canthara?]  Syrvs 

mvlier  senex  nvtrix  servos 

IV I    So.  Nisi  me  animus  fallit,  hie  profectost  anulus,  quem  ego  si'ispicor, 

Is  quicum  expositast  gnata.     Ch.  {aside  to  Syrus)  Quid  uolt  sibi, 
Syre,  haec  oratio?  Glo 

So.    {^showing   the   ring  to  the   nurse)    Quid   est?    isne   tibi  uiddtur? 
Nv.  {confidently)  Dixi  equidem,  ubi  me  ostendisti, 
ilico 
Eum  ^sse.      So.   (anxiously)   At  ut  satis  c6ntemplata  m6do  sis, 
mea  nutrix.     Nv.  Satis. 
5         So.   Abi  minciam  intro,  atque  Ilia  si  iam  lauerit,  mihi  nuntia.      (Exit 
Nvtrix  into  Chremes's  house.) 
Hie  ego  uirum  interea  6pperibor.     Sy.   (aside  to  Chremes)  Td 

uolt :  uideas  quid  uelit. 
Neseio  quid  tristis  ^st :   non  temerest :  tlmeo  quid  sit.    Ch.  (aside 
to  Syrus,  contemptuously)  Quid  siet  ?  020 

Ne  ista  h^rcle  magno  idm  conatu  magnas  nugas  dixerit. 
So.    (to  Chremes)   Ehem,   mi  uir.     Ch.    Ehem,  mea  lixor.     So.  Te 
ipsum  quaere.     Ch.  Loquere  quid  uelis. 
10       So.    (hesitatingly)  Primum  hoe  te  oro,  n6  quid  eredas  me  aduorsum 
edictiim  tuom 
Facere  esse  ausam.     Ch.  (contemptuously)  Vin  me  istuc  tibi,  etsi 
incredibilest,  credere? 


.36  HEAVTON    TIMORVMENOS.  [iii-4-36. 

625  Credo.     Sy.  {aside)  Nescio  quid  peccati  p6rtat  haec  pnrgatio. 

So.    M^menistin  me  grauidam  et  mihi  te  maxiimo  opere  edicere, 

Si  puellam  parerem,  nolle  t611i  ?     Ch.  {quickly)  Scio  quid  ftceris  : 
Sustulisti.     Sy.  {aside)  Sic  est  factum  :   d6mina  ego,  erus  damno 
auctus  est.  15 

So.    Minume  ;  sed  erat  hie  Corinthia  anus  hand  inpura  :   ei  dedi 
630  I{lxponendam.     Ch.  {throiving  up  his  hands)  O  luppiter,  tantam 

(§sse  in  animo  inscitiam  ! 
So.    {irnxiously)  V^xxw  quid  ego  f6ci?     Ch.  Rogitas?     So.  {terrified) 
Si  peccaui,  mi  Chremes, 
Insciens  feci.      Ch.    {scornfully)   Id   equidem   ego,   si  tu   neges, 

cert6  scio, 
Te  inscientem  atque  inprudentem  dicere  ac  facere  omnia  :  20 

Tut  peccata  in  hac  re  ostendis.     nam  iam  primum,  si  meum 
635  Imperium  exsequi  uoluisses,  interemptam  op6rtuit. 

Nun  simulare  m6rtem  uerbis,  re  ipsa  spem  uita^  dare. 
At  id  omitto  :   misericordia,  animus  materniis  :   sino. 
Quam  bene  uero  abs  t6  prospectumst,  qu^d  uoluisti,  cogita  :        25 
N^mpe  anu  illi  pr6dita  abs  te  flliast  planissume, 
640  P(ir  te  uel  uti  qua(§stum  faceret  u^l  uti  uenir^t  palam. 

Credo,  id  cogitasti  :   '  quiduis  satis  est,  dum  uiuat  mode' 

Quid  cum  illis  agas,  qui  neque  ius  n^que  bonum  atque  aequ6m 

sciunt  ? 
Melius  peius,  pr6sit  obsit,  nil  uident  nisi  qu6d  lubet.  30 

So.    {pleadingly)  Mi  Chremes,  peccaui,  fateor  :  uincor.     nunc  hoc  te 
6bsecro, 
645  Quanto  tuos  est  animus  [natu]  grauior,  eo  sis  ignosc(§ntior, 

Vt  meae  stultitiae  in  iustitia  tua  sit  aliquid  praesidi. 
Ch.  {pojtipously)   Scilicet   equidem   istuc   factum   ignoscam  ;    uerum, 
S6strata, 
Male  docet  te  m^a  facilitas  mi'ilta.     sed  istuc  quidquid  est,  35 

Qua  hoc  occeptumst  causa,  loquere.     So.  {humbly)  Vt  stiiltae  et 
miserae  umn(§s  sumus 


iii.5.1.]  HEAVTON    TIMORVMENOS.  37 

R^ligiosae,  quom  6xponendam  do  illi,  de  digito  anulum  650 

D^traho  et  eum  dico  ut  una  cum  puella  exponeret : 
Si  moreretur,  ne  expers  partis  (§sset  de  nostris  l)onis. 
40       Ch.  Istuc  recte  :    c6nseruasti   te  atque  illam.     So.    Is  hie  est   anulus 
{sho7uiiig  the  ring) . 
Ch.  {examining  if)  Vnde  habes?     So.  Quam  Bacchis  secum  adduxit 
adulescentulam,     Sy.  i^asidc)  Hem, 
Quid    ilia    narrat?      So.    6a    lauatum    dum    it,    seruandum    mihi 
dedit.  055 

Animum  non  adu6rti  primum  ;  s6d  postquam  aspexi,  ilico 
C6gnoui,  ad  te  exilui.     Ch.  Quid  nunc  siispicare  aut  inuenis 
45  De  ilia?     So.  Nesci6,  nisi  ex  ipsa  quadras,  unde  hunc  habuerit, 

Si  potis  est  reperiri.    Sy.  (aside)  Interii  :  plus  spei  uideo  quam  uolo  : 
N6strast,    si    itast.      Ch.    Viuitne    ilia,    quoi    tu     dederas?     So. 
N6scio.  660 

Ch.  Quid  renuntiauit  olim  ?     So.  Ft§cisse  id  quod  iusseram. 
Ch.  N6men  mulieris  cedo  quid  sit,  ut  quaeratur.     So.   Philtera. 
50       Sy.   {aside)  tpsast.     mirum  ni  ilia  saluast  et  ego  peril.     Ch.   {going 
towards  his  house)  S6strata, 
S^quere  hac  me  intro.      So.   {Jollowing  him)  Vt  praeter  spem 

eu^nit  !  quam  timui  male, 
Ne  nunc  animo  ita  (^sses  dure,  ut  6lim  in  tollend6,  Chremes  !  665 
Ch.  N6n  licet  hominem  esse  saepe  ita  ut  uolt,  si  res  n6n  sinit. 
Nunc  ita  tempus/6;-t,  mi  ut  cupiam  filiam  :  olim  nil  minus. 

(Chremes  and  'SiO'si^s^iK  go  info  C'hremes's  house.) 

Scene  5. 

Syrus  soliloquizes  on  the  awkward  turn  that  affairs  have  taken.     After  thinking  of  many 
plans,  he  finally  hits  upon  one  that  seems  to  l)e  satisfactory. 

SVRVS 

SKR\'OS 

IV2    Sy.   {solih)qi(izing)  Nisi  mc  animus  fallit  multum,  hand  multum  a  me 
aberit  infortunium  : 


4072G9 


38  HEAVTON   TIMOR  VMENOS.  [iii.6.7. 

Ita  hac  re  in  angustum  6ppido  nunc  mea6  coguntur  c6piae ; 
670  Nisi  aliquid  uideo,  ne  esse  amicam  hanc  gnati  resciscat  senex. 

Nam  qu6d  de  argento  sp^rem  aut  posse  p6stulem  me  fallere, 
Nil  6st :  triumpho,  si  licet  me  latere  tecto  absc^dere.  5 

Cruci6r  bolum  mihi  tantum  ereptum  tam  desubito  e  faucibus. 
{^thoughtfully^  Quid  agam?  aut  quid  comminiscar?  ratio  de  inte- 

gro  ineundast  mihi. 
675  Nil  tam  difficilest,  quin  quaerendo  inu6stigari  p6ssiet. 

Quid  si  h6c  nunc  sic  incipiam  ?  nil  est.    quid,  sic  ?  tantundem  ^gero. 
At    sic    opinor :     non    potest,    immo   6ptume.     euge   habeo  6p- 

tumam.  lo 

Retraham  ht^rcle  opinor  idem  illud  ad   me   fugitiuom  argentum 

tamen. 

Scene  6. 

Enter  Ci.inia  from  Chremes's  house.    He  is  overjoyed. 

Clinia  is  delighted  at  finding  that  Antu'HILA  is  Chrkmes's  daughter.  He  is  willing  to 
do  anything  his  father  wishes.  Syrus  begs  him  to  remember  his  friend,  and  to  keep 
Clitipho's  secret  by  keeping  up  the  pretence  that  Bacchis  is  his  own  mistress.-  To 
this  end,  Bacchis  is  to  be  transferred  to  Menedemus's  house.  Syrus  recommends 
Clinia  to  tell  his  father  the  whole  truth,  foreseeing  that  Menedemus  will  tell  Chre- 
MES,  but  that  neitlier  will  believe  the  story.  Thus  Syrus  can  get  the  money  for 
Clitipho,  after  which  Clinia  can  explain  matters,  and  marry  Antiphila. 

Clinia  Syrvs 

ADVLESCENS  SERVOS 

IV  3   Cl.   {^soliloquizing)  Nulla  mihi  res  posthac  potest  iam  interuenire  tanta, 
680  Quae  mi  a^gritudinem  adferat :   tanta  ha^c  laetitia  ob6rtast. 

Ded6  patri  me  nunciam,  ut  frugdlior  sim  quam  uolt. 
Sy.    {aside)  Nil  m^  fefellit :  c6gnitast,  quantum  aiidio  huius  u^rba. 

{to  Clinia)  Istiic  tibi  ex  senti^ntia  tua  6btigisse  la^tor.  5 

Cl.  OmiSyre,  audisti  6bsecro?     Sy.  Quidni?  qui  usque  una  adfiierim. 
685   Cl.  Qvioiguain    a^que    audisti   c6mmode   quicquam   ^uenisse?      Sy. 
Nulli. 


iii.6.3i.]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  39 

Cl.  Atque  ita  me  di  ament,  dt  ego  nunc  non  tarn  meapte  causa 
Laet6r  quam  illius  ;  quam  6go  scio  esse  honj6re  quouis  dignam. 
lo       Sy.  Ita  cr^do.     sed  nunc,  Clinia,  age,  da  te  mihi  uicissim  ; 

Nam  amici  quoque  res  dst  uidenda  in  tuto  ut  conloc^tur, 
Ne  quid  de  amica  nunc  senex.      Cl.   {paying  iw  attention  to 
Syrus)  O  luppiter  !     Sy.  Quit^sce.  690 

Cl.  {overjoyed^   Antiphila   mea   nub6t   mihi.      Sy.  Sicine    mi   inter- 

loqu^re  ? 
Cl.  Quid  fl'iciam?  Syre  mi,  gaudeo  :  fer  m^.     Sy.  Fero  hercle  u6ro. 
15       Cl.  Deorum  uitam  apti  sumus.     Sy.  {turning  away  in  disgust)  Frus- 
tra  6peram  opinor  sumo. 
Cl.  {detaining  hivi)  Loquere  :  audio.     Sy.  {impatiently)  At  iam  hoc 
n6n  agis.     Cl.  Agam.     Sy.  Videndumst,  inquam, 
Amici  quoque  res,  Clinia,  tui  in  tuto  ut  conloc^tur.  695 

Nam  si  nunc  a  nobis  abis  et  Bacchidem  hie  relinquis, 
Senex  resciscet  ilico  esse  amicam  hanc  CHtiph6nis ; 
20  Si  abduxeris,  celabitur,  itidem  ut  celata  adhuc  est. 

Cl.  {impatiently)   At   enim   istoc   nil  est  magis,  Syre,   meis  nuptiis 
adu6rsum. 
Nam  quo  6re  appellab6  patrem?  tenes  quid  dicam?     Sy.  Quid 
ni?  700 

Cl.  Quid  dicam  ?  quam  causam  adferam  ?     Sy.  Quin  n61o  mentiare  : 
Ap^rte  ita  ut  res  s^se  habet  narrato.     Cl.  {astonished)  Quid  ais? 
Sy.  Iiibeo : 
25  Illam  te  amare  et  u^lle  uxorem,  hanc  ^sse  Clitiph6nis. 

Cl.  {inmically)   Bonam   atque  iustam   rem   6ppido   imperas  et   factu 
facilem. 
Et  scilicet  iam  me  h6c  uoles  patrem  ^xorare  ut  c^let  705 

Senem   uostrum?     Sy.  {quietly)   Immo   ut   recta   uia  rem   narret 

ordine  6mnem.     Cl.  {atnazed)  Hem, 
Satin  sanus  es  aut  s6brius  ?  tu  quidem  ilium  plane  pt^rdis. 
30  [Nam  qui  ille  poterit  esse  in  tuto,  die  mihi.] 

Sy.    {soliloquizing  and  laughing  to  himself)   Huic   equidem  consllio 
palmam  do  :   hie  me  magnifice  ^cfero. 


40  HE  AVION    ThMORVMKNOS.  [i"7.3- 

710  Qui  uim  tantam  in  itie  ^t  potestatem  habeam  tantae  astiitiae, 

V6ra  dicendo  lit  eos  ambos  fallam  :  ut  quom  narr^t  senex 
V6ster  nostro  esse  istam  amicam  gnati,  non  credat  tamen. 
Cl.   {impatiently^  At  enim  spem  istoc  pacto  rursum  niiptiarum  omnem 
^ripis ;  35 

Nam  dum  amicam  banc  m^am  esse  credet,  n6n  committet  filiam. 
71/)  {sitlkify)  Tu  for^  quid  me  fiat  parui  ptjndis,  dum  illi  c6nsu]as. 

Sy.    {losing  his  tetfiper)  Quid  malum  me  aetatem  censes  uelle  id  ad- 
simularier  ? 
Vnus  est  dies,  dum  argentum  eripio  :   pax  :  nil  amplius. 
Cl.   {doubtfully^  Tantum  sat  babes?  quid  turn  quaeso,  si  b6c  pater 
resciuerit  ?  40 

Sy.    {contemptuously^  Quid  si  redeo  ad  illos  qui  aiunt  '  quid  si  nunc 
caelum  ruat? ' 
720    Cl.   {hesitating)    Metuo    quid    agam.      Sy.    M^tuis?    quasi    non    ^a 
potestas  sit  tua, 
Qu6  uelis  in  tempore  ut  te  exs6luas,  rem  fiicias  palam.  » 

Cl.   {yiehliug)   Age,  age,  traducatur  Bacchis.     Sv.    {looking  towards 
Chremes's  door)  Optume  ipsa  exit  foras. 

Scene  7. 

Enter  from  Chremes's  house  Bacchis  and  her  maid  Phrygl^.      They  do 
not  see  Clinia  and  Syrus  at  first. 

Bacchis  thinks  that  Syrus  has  deluded  her  by  false  promises.  She  therefore  orders  her 
maid  to  go  to  a  suitor  of  hers,  and  to  say  that  she  will  come  to  him.  Syrus  convinces 
her  of  his  good  faith,  but  tells  her  that  she  must  move  to  Menkdemus's  house,  with 
all  her  attendants,  in  order  to  further  his  plans.     She  consents  to  this  arrangement. 

Bacchis         Clinia         Syrvs         Dromo         Phrygia 

MERETRIX  ADVLESCENS  SERVI  II  ANCILLA 

IV 4    Ba.  {to  herself)  Satis  p61  proterue  mt§  Syri  promlssa  hue  indux^runt, 

Dec^m  minas  quas  mihi  dare  pollicitust.     quod  si  is  nunc  me 
725  Dec^perit,  saepe  obsecrans  me  ut  ueniam  fnistra  ueniet ; 


iii.7.2i.]  HEAVTON    TJMORVMENOS.  41 

Aut  qu6m  uenturam  dixero  et  constituero,  quom  is  certe 
5  Renuntiarit,  Clitipho  quom  in  spe  pendebit  animi : 

Decipiam  ac  non  ueniani,  Syrus  milii  tergo  poenas  pendet. 
Cl.  {aside  to  Syrus)  Satis  scite  promittit  tibi.     Sv.  {aside  to  Clinia) 
Atqui  tu  banc  iocari  credis? 
Facial  nisi   caueo.     Ba.    {to  herself^    D6rmiunt :    ego  p61  istos 
commouebo.  7o() 

{to  Phrvgia)  Mea  Phrygia,  audisti,  modo  iste  homo  quam  uillam 
demonstrauit 
10  Charini?     Ph.  Audiui.     Ba.   Pr6xumam  esse  huic  fundo  ad  dex- 

tram?     Ph.  Memini. 
Ba.  Curriculo  percurre  :   apud  eum  miles  Dionysia  agitat : 
Sy.  {aside  to  Clinia)  Quid  inceptat?     Ba.  Die  me  hie  oppido  esse 
inuitam  atque  adseruari, 
Verum  alicjuo  pacto  uerba  me  his   datiiram  esse   et  uenturam. 
(Phrygu  starts  off,  l.)  735 

Sy.   {aside)  Perii  liercle.      {cal/ifig  and  running  to  Bacchis)  Bacchis, 
mane,  mane  :  cpio  mittis  istam  quaeso? 
15  lube  maneat.     Ba.  {to  Phrygia)  I.    Sy.  Quin  est  paratum  argen- 

tum.     Ba.  Quin  ego  maneo.     (Phrygia  returns.) 
Sy.  Atqui  iam  dabitur.     Ba.  Vt  lubet.     num  ego  insto  ?     Sy.  At  scin 

quid  s6des? 
Ba.  Quid?     Sy.  Transeundumst  nunc  tibi  hue  ad  ^Nlenedemum  et  tua 
pompa 
Eo    traducendast.     Ba.    {suspiciously^   Quam    rem    agis,    sceUis  ? 
Sy.  Egon?  argentum  ciido,  7-10 

Quod  tibi  dem.  Ba.  Dignam  m^  putas,  quam  inludas?  Sy. 
{pleading)  Non  est  t^mere. 
20  Bv.  Etiamne  tecum  hie  res  mihist?  Sy.  Minumt^  :  tuom  tibi  reddo. 
Ba.  Eatur.  Cl.  Sequere  hac.  (Clinia  and  Syrus  go  over  to 
Menedemus's  door.)  Sv.  {calling)  Hens,  Dromo. 
(Dromo  appears  in  the  doorway.)  Dr.  Quis  md 
uolt?     Sy.  {to  Dromo)  Syrus.     Dr.  Quid  (§st  rei? 


42  HEAVrON    TIMORVMENOS.  [iii.7.26. 

Sy.    Ancillas  omnis  Bacchidis  traduce  hue  ad  uos  pr6pere. 
745  Dr.  Quam   ob   r<^m  ?     Sy.    Ne  quaeras :    ^cferant   quae   s^cum    hue 
attul^runt.     (Clinia  and  Bacchis  go  into  Mknede- 
Mus's   house.     Dromo  goes  into    Chremes's   house. 
Bacchis's  maids  go  across  from  Chremes's  house  to 
Menedemus's,  carrying  baggage.     Dromo  follows.) 
{aside)  Sperabit  sumptum  sibi  senex  leuatum  esse  harunc  abitu  : 
Ne  ille  haud  scit,  hoe  paulum  lucri  quantum  €\  damni  adp6rtet.  25 
{to  Dromo)  Tu  n^seks  quod  scis,  Dromo,  si  sapies.     Dr.  Mutum 
dices. 

{Exit  Dromo  into  Menedemus's  house.) 


1. 1 2. J  HEAVTON   TIMOR VMENOS.  43 


ACT    IV. 

Scene  i. 
Enter  Chremes  from  his  house. 

Chremes  pities  Menedemus  because  Bacchis  has  tal<en  up  her  abode  with  him,  but 
thinks  that  he  will  endure  the  infliction  for  a  time,  on  account  of  his  joy  at  his  son's 
return.  Syrus  tells  Chremes  that  Clinia  is  making  his  father  believe  that  Bacchis 
is  Clitipho's  mistress,  while  he  himself  pretends  to  be  in  love  with  Antiphila,  hoping 
to  get  money  out  of  his  father  for  wedding  expenses.  Syrus  advises  Chremes  to 
feign  consent  to  the  marriage  of  Clinia  and  Antiphila.  He  refuses,  but  consents  to 
pay  Bacchis  a  sum  of  money  which  Syrus  pretends  is  due  her  from  Antiphila's 
foster-mother,  and,  to  keep  up  the  illusion  (as  he  thinks)  that  she  is  Clitipho's  mis- 
tress, sends  it  to  her  by  his  son's  hand. 

Chremes  Syrvs 

senex  servos 

IV  5  Ch.    (^soliloquizing  and  rubbing  his   hands)    Ita  mt  di  amabunt,  I'lt 
nunc  Menedcmi  uicem 
Miser^t  me,  tantum  deuenisse  ad  eum  inali.  750 

Illancine  mulierem  alere  cum  ilia  familia  ! 
Etsi  scio,  hosce  aliqu6d  dies  non  s^ntiet : 
5  Ita  magno  desid^rio  fuit  ei  filius. 

Varum  ubi  uidebit  tantos  sibi  sumptiis  domi 
Cottidianos  fieri  nee  fieri  modum,  755 

Optdbit  rursum  ut  abeat  ab  se  filius. 

{seeing  Syrus)  Syrum  6ptume  eccum.     Sy.   (aside)   C^sso  hunc 
adoriri?     Ch.  (calling)  Syre.     Sy.  Hem. 
10      Ch.  Quid  6st?    Sy.  Te  mi  ipsum  iim  dudum  optabdm  dari. 
Ch.  Vid^re  egisse  idm  nescio  quid  cum  sene. 
Sy.    De  ill6  quod  dudum  ?  dictum  [ac]  factum  r^ddidi.  760 


44  HEAVTON    TIMORVMENOS.  [iv.1.38 

Ch.  {overjoyed^  Bonan  fide?     Sy.  Bona  h^rcle.     Cn.  {de lighted)  Non 
possum  pati, 
Quin    tibi    caput    demulceam :    accede    hue,  Syre    (Syrus   ap- 
proaches) : 
{^patting  him  on  the  head)  Faciam  boni  tibi  aliquid  pro  ista  re, 
ac  lubens.  15 

Sy.    At  si  scias  quam  scite  in  mentem  u^nerit. 
765  Ch.  Vah,  gl6riare  eu^nisse  ex  sent^ntia? 

Sy.    Non  h^rcle  uero  :  uerum  dico.     Ch.  Die  quid  est? 
Sy.    Tui  Clitiphonis  esse  amicam  banc  Baccliidem 

Mened^mo  dixit  Clinia,  et  ea  gratia  20 

Secum  adduxisse,  n6  tu  id  persentisceres. 
770  Ch.   (^chuckling)  Prob6.     Sy.  Die  sodes.     Ch.  {chuckling  and  riibhitig 
his  hands)  Nimium,  inquam.     Sy.  Immo  si  scias. 
Sed  p6rro  ausculta,  qu6d  superest  fallaciae  : 
Sese  ipse  dicit  tuam  uidisse  filiam  ; 

Eius  sibi  conplacitam  f6rmam,  postquam  asp^.xerit ;  25 

Hanc  cupere  uxorem.     Ch.   {suddenly  growing  sober)   M6done 
quae  inuentast  ?     Sy.  Earn  : 
775  Et  quidem  iubebit  p6sci.     Ch.  Quam  ob  rem  istiic,  Syre  ? 

Nam  pr6rsum  nihil  int^llego.     Sy.  Vah,  tardus  es. 
Ch.   {coldly)  Fortasse.     Sy.  Argentum  dabitur  ei  ad  nuptias, 

Aurum  atque  uestem  qui  .  .  tenesne?     Ch.  C6mparet?  30 

Sy.    Id  ipsum.     Ch.  {decidedly)  At  ego  illi  neque  do  neque  desp6ndeo. 
780  Sy.     {innocently)  Non?  quam  6b  rem?     Ch.  {angrily)  Quam  ob  rem? 
m6  rogas?  homini  .  .  ?     Sy.  {indifferently)Vx.  lubet. 
Non  <§go  dicebam  in  p^rpetuom  ut  illam  illi  dares, 
Verum  ut  simulares.     Ch.  N6n  raeast  simulatio  : 
Ita  tu  istaec  tua  misc6to,  ne  me  admisceas.  35 

Egon  quoi  daturus  n6n  sum,  ut  ei  desp6ndeam  ? 
785  Sy.    {pretending  disappoi?it?nent)  Credebam.     Ch.  Minume.     Sy.  {re- 
gretfully) Scite  poterat  fieri ; 
Et  ego  h6c,  quia  dudum  tu  tanto  opere  suaseras, 


iv.2.2.]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  45 

Eo   co^pi.     Ch.    {drily)    Credo.     Sv.    C^terum    equidem   istiic, 
Chremes, 
40  Aequi  bonique  facio.     Ch.  Atqui  quam  maxume 

Volo  X.€  dare  operam  ut  fiat,  uerum  alia  uia. 
Sy.    Fiat,  quaeratur  aliquid.     sed  illud  qu6d  tibi  790 

Dixi  de  argento,  qu6d  ista  debet  Bacchidi, 
Id  niinc  reddendumst  illi :  neque  tu  scilicet 
45  Illuc  confugies  :  '  quid  mea  ?  num  mihi  datumst  ? 

Num  iussi  ?  num  ilia  oppignerare  filiam 

Meam  me  inuito  p6tuit?'  uerum  illud,  Chremes,  795 

Dicunt :  '  ius  summum  sa^pe  summast  malitia.' 
Ch.  Haud  faciam.     Sy.  Immo  aliis  si  licet,  tibi  non  licet : 
50  Omn^s  te  in  lauta  esse  et  bene  a//cta  re  putant. 

Ch.   (y flattered)  Quin  egomet  iam  ad  earn  deferain.     Sy.  Immo  filium 
lube  p6tius.     Ch.  Quam  ob  rem?     Sy.  Quia  enim  in  eum  sus- 
piciost  8<  X » 

Translata  amoris.     Ch.  Quid  turn  ?     Sy.  Quia  uidebitur 
Magis  ueri  simile  id  6sse,  quom  hie  illi  dabit ; 
55  Et  simul  conficiam  facilius  ego  qu6d  nolo. 

{looking  off  i..)  Ipse  adeo  adest :  abi,  ecfer  argentum.     Ch.  Ec- 
fero. 

{Exit  Chremes  into  his  house.) 

Scene  2. 
Enter  Clitipho,  l.,  looking  tired  and  angry. 

Clitipho  returns  in  a  state  of  great  rage  at  Syrus.  He  begins  to  rail  at  him,  when 
SVRUS  interrupts  him,  and  tells  him  to  receive,  without  betraying  any  surprise,  the 
money  which  his  father  will  give  him  for  Bacchis. 

Clitipho  Syrvs 

ADVLESCENS  SERVOS 

IV 6    Cl.  {soliloquizing)  Nullast  tam  facilis  r^s,  quin  difficilis  siet,  805 

Qu^m  inuitus  facias,     uel  me  haec  deambulatio. 


46  HEAVTON   TIMOR  VMENOS.  [i v. 2.24. 

Quam  n6n  labori6sa,  ad  languor^m  dedit. 
Nee  quiequam  magis  nunc  mt'tuo  quam  ne  d^nuo 
Miser  aliquo  extrudar  hinc,  ne  accedam  ad  Bacchidem.  5 

810  {^seeing  Syrus)  Vt  t6  quidem  di  dea^que  omnes  quantumst,  Syre, 

Cum  ist6c  inuento  ci^imque  incepto  p^rduint ! 
Huius  modi  mi  res  semper  comminiscere, 
Vbi  me  ^xcarnufices.     Sv.  \bm  hinc  quo  dignus  es? 
Quam  pa^ne  tua  me  p^rdidit  prot^ruitas  !  10 

815    Cl.  (^sullenly)  Vellem  hercle  factum,  ita  m^ritu's.     Sv.  {with  an  air 
of  injured  innocence^  Meritus?  qu6  modo? 
Ne  me  Istuc  ex  te  prius  audisse  gaiideo, 
Quam  arg^ntum  haberes,  qu6d  daturus  iam  fui. 
Cl.  Quid  igitur  dicam  tibi  uis  ?  t  abisti  mihi 

Amicam  adduxti,  quam  non  licitumst  tangere.  15 

820    Sy.  Iam  n6n  sum  iratus.     s^d  scin  ubi  nunc  sit  tibi 

Tua  Bacchis?      Cl.  Apud  nos.     Sy.  Non.     Cl.  Vbi  ergo?     Sy. 
Apud  Cliniam. 
Cl.  {starting)  Perii.   Sy.  Bono  animo  es  :  iam  argentum  ad  earn  d^feres, 

Quod  ei  pollicitu's.     Cl.  Garris.     unde  ?     Sy.  A  tu6  patre. 
Cl.  Ludis  fortasse  me  ?     Sy.  Ipsa  re  experibere.  20 

825    Cl.  {overjoyed^    Ne   ego    h6mo   sum    fortunatus :    deamo    te,   Syre. 
(Chremes's  door  opens.) 
Sy.   {hastily)  Sed  pater  egreditur.     caue  quiequam  admiratus  sis, 
Qua  causa  id  fiat ;  6bsecundato  in  loco  ; 
Quod  imperabit  facito  ;  loquitor  paiacula. 

Scene  3. 

Chremes  enters  from  his  house,  bringing  a  bag  of  money. 

Chremes  gives  the  money  to  Clitipho,  who  is  paralyzed  with  astonishment,  but  manages 
to  get  through  the  interview  with  SvRUs's  prompting.  After  they  are  gone,  Chremes 
soliloquizes  on  the  expense  which  a  daughter  is  to  her  father. 

Chremes  Clitipho  Syrvs 

SENEX  ADVLESCENS  SERVOS 


iv.4.4-]  HEAVTON   TIMOR  VMENOS.  47 

IV  7  Ch.  Vbi  Clitipho  hie  est?     Sy.  {aside  to  Clitipho)  '  Eccum  me  '  inque. 

Cl.  Eccum  hie  tibi. 

Ch.   {to    Syrus)    Quid    rei    esset    dixti    huic?      Sy.    Dixi    pleraque 

6mnia.  830 

Ch.  {offering  the  money  to  Clitipho)  Cape  h6e  argentum  ae  d^fer.     Sy. 

{aside  to  Clitipho,  impatiently)  I :  quid  stas,  lapis? 

Quinaeeipis?     Cl.  {taking  the  money)  Q^dsi 'iku^.     ^\.  {starting 

towards  Menedemus's  door)  Sequere  hae  me  6eius. 

5  {to  Chremes)  Tu  hie  n6s,  dum  eximus,  interea  opperibere  ; 

Nam  nil  est  illic  qu6d  moremur  diutius.     (Syrus  goes  into  Mene- 
demus's house,  followed  by  Clitipho.) 
Ch.   {soliloquizes)  Minas  quidem  iam  d^cem  habet  a  me  filia,  835 

Quas  pr6  alimentis  esse  nunc  duc6  datas ; 
Hasee  6rnamentis  c6nsequentur  alterae  ; 
lo  Porro  ha^e  talenta  d6tis  adposcunt  duo. 

Quam  multa  iniusta  ac  prava  fiunt  m6ribus  ! 

Mihi  mine  relietis  rt§bus  inueniundus  est  840 

Aliquis,  labore  inu^nta  mea  quoi  d6m  bona. 

Scene  4, 
Enter  Menedemus  from  his  house. 

Menedemus  comes  to  Chremes,  and  asks  Antiphila  in  marriage  for  his  son.  Chremes 
tells  him  that  he  is  being  irtiposed  on,  and  what  he  believes  to  be  the  true  state  of 
affairs.  Menedemus  believes  him,  but  prefers  to  let  Clinia  deceive  him,  rather  than 
run  the  risk  of  losing  his  son  again.  Chremes  advises  Menedemus  to  pretend  to 
consent  to  the  match,  and  predicts  that  he  will  soon  get  enough  of  his  son. 

Menedemvs  Chremes 

SENES  II 

IVs  Me.  {to  Clinia  %vithin)  Multo  6mnium  nunc  me  fortunatissumum 
Factum  puto  esse,  qu6m  te,  gnate,  intellego 
Resipisse.     Ch.    {aside)    Vt  errat  !     Me.    {seeing  Chremes)   Te 

ipsum  quaerebam,  Chremes  : 
Serud,  quod  in  te  est,  filium  et  me  et  familiam.  845 


48  HEAVrON   TIMORVMENOS.  [iv.4-32. 

Ch.  Die  quid  uis  faciam  ?     Me.  Inu^nisti  hodie  filiam.  5 

Ch.   {smiling  sarcastically)  Quid  turn  ?     Me.  Hanc  uxorem  sibi  dari 

uolt  Clinia. 
Ch.  {contemptuously)   Quaes6  quid  tu  hominis  6s?     Me.  Quid  est? 
Ch.  lamne  oblitus  es, 
Int^r  nos  quid  sit  dictum  de  fallacia, 
850  Vt  ea  uia  abs  te  arg^ntum  auferretijr?     Me.  Scio. 

Ch.  Ea  rds  nunc  agitur  ipsa.     Me.  Quid  narras,  Chremes?  lo 

Immo  haec  quidem  quae  apud  me  est,  Clitiph6nis  est 
Amica  :  ita  aiunt.     Ch.  {laughing)  Et  tu  credis  6mnia. 
Et  ilium  aiunt  uelle  ux6rem,  ut  quom  desp6nderim, 
855  Des  qui  aurum  ac  uestem  atque  alia  quae  opus  sunt  c6mparet. 

Me.   {thoughtfully)    Id   6st   profecto :    id   amicae    dabitur.     Ch. 
{laughing  heartily)  Scilicet  15 

Daturura.     Me.  {sailly)  Ah,  frustra  sum  igitur  gauisus  miser. 
Quiduis  tamen  iam  malo  quam  hunc  amittere. 
Quid  nunc  renuntiem  abs  te  responsum,  Chremes, 
860  Ne  s^ntiat  me  s6nsisse  atque  aegr6  ferat? 

Ch.  {impatiently)  Aegr6  ?  nimium  illi,  M^nedeme,  indulges.  Me.  Sine  :  20 

Inc^ptumst :  perfice  h6c  mi  perpetu6,  Chremes. 
Ch.  Die  c6nuenisse,  egisse  te  de  nuptiis. 
Me.  Dicam.     quid  deinde  ?     Ch.  M6  facturum  esse  6mnia, 
865  Generum  placere  ;  p6stremo  etiam,  si  uoles, 

Desp6nsam   quoque    esse   dicito.      Me.    {delighted)    Em,    istuc 
u61ueram.  25 

Ch.  Tanto  6cius  te  ut  p6scat  et  tu,  id  qu6d  cupis, 

Quam  ocissume  ut  des.     Me.  Cupio.     Ch.  Ne  tu  pr6pediem, 
Vt  istam  rem  uideo,  istius  obsaturabere. 
870  Sed  ha6c  uti  sunt,  cautim  et  paulatim  dabis, 

Si  sapies.     Me.  Faciam.     Ch.  Abi  intro  :  uide  quid  p6stulet.     30 
Ego  d6mi  ero,  si  quid  m6  uoles.     Me.  San6  uolo. 
Nam  X.t  scientem  faciam,  quidquid  6gero. 

(Menedemus  and  Chremes  ^<7  into  their  respective. houses?) 


V.I.  12.]  HEAVTON   TIMOR VMENOS.  49 


ACT  V. 

Scene  i. 

Enter  Menedemus  from  his  house,  laughing  to  hifnself. 

Menedemus  is  delighted  to  find  that  his  knowing  friend  Chremes  has  been  thoroughly 
taken  in.  He  convinces  Chremes  of  the  truth,  that  Bacchis  is  really  Clitipho's 
mistress.  Chremes  is  in  a  towering  rage,  while  Menedemus  gives  him  hack  the 
advice  which  Chremes  had  formerly  given  him.  Chremes  consents  to  give  Anti- 
PHILA  in  marriage  to  CuNlA,  with  a  dowry  of  two  talents,  but  to  frighten  Clitipho 
into  giving  up  Bacchis,  he  sends  word  that  he  will  settle  everything  he  possesses  on 
his  daughter;  he  vows  vengeance  on  Syrus. 

Menedemvs  Chremes 

SENES  II 

V  I    Me.  6go  me  non  tarn  astiitum  neque  tarn  p^rspicacem  esse  id  scio  ; 

S6d  hie  adiutor  m^us  et  monitor  ^t  praemonstrat6r  Chremes   875 
H6c  mihi  praestat :  in  me  quiduis  harum  rerum  c6nuenit, 
Qua^  sunt  dicta  in  stulto,  caudex,  stipes,  asinus,  plumbeus ; 
5  in  ilium  nil  potest :  exsuperat  eius  stultitia  haec  6mnia.     {Enter 

Chremes  from  his  house.) 
Ch.   {to  SosTRATA  within)  Ohe,  desii'/e  inquam  deos,  uxor,  gratulando 
obtundere, 
Ti'iam  esse  inuentam  gnatam  ;  nisi  illos  6x  tuo  ingenio  ii'idicas,  880 
Vt  nil  credas  intellegere,  nisi  idem  dictumst  c^ntiens. 
{asiife)  S^d  interim  quid  illic  iam  dudum  gnatus  cessat  cum  Syro? 
10       Me.  {overhearing  hitn)   Qu6s  ais  homines,  Chremes,   cessare?     Ch. 
{seeing  Menedemus)  Ehem,  Menedeme,  aduenis  ? 
Die  mihi,  Clinia^  quae  dixi  nuntiastin?     Mr.  Omnia. 
Ch.   (smi//ng)  Quid  ait?     Mk.  Gaudere  adeo  coepit,  quasi  tjui  cupiunt 
niiptias.  885 


50  HEAVTON   TIMORVMENOS.  [v.  1.33 

Ch.   {laughs)   Hahahae.      Me.    Quid    risisti?      Ch.    Serui   u^nere    io 
ment^m  Syri 
Calliditates.     Me.   Itane?     Ch.  {chucklhig)  Voltus  qu6que  hom 
inum  fingit  scelus. 
Me.  Gnatus  quod  se  adsimulat  laetum,  id  dicis?     Ch.  Id.     Me.  Idem 
istiic  mihi  15 

V^nit  in  ment^m.     Ch.   {chuckling)  Veterator.     Me.    Magis,  si 
magis  noris,  putes 
890  Ita  rem  esse.     Ch.  Ain  tu?     Me.  Quin  tu  ausculta.     Ch.  Mane 

dum,  hoc  prius  scire  ^xpeto, 
Quid  perdideris.     nam  I'lbi  desponsam  niintiasti  filio, 
C6ntinuo  iniecisse  uerba  tibi  Dromonem  scilicet, 
Sp6nsae  uestem  aurum  atque  ancillas  6pus  esse  :    argentum  ut 
dares.  20 

Me.  N6n.     Ch.   {surprised)   Quid?   non?     Me.    Non  inquam.     Ch. 
Neque  ipse  gnatus?     Me.  Nil  prorsum,  Chremes. 
895  Magis  unum  etiam  instare,  ut  hodie  c6nficiantur  nuptiae. 

Ch.   {puzzled)  Mira  narras.     quid  Syrus  mens?    ne  is  quidem  quic- 

quam?     Me.  Nihil. 
Ch.   {thoughtfully)  Quam  6b  rem,  nescio.     Me.  {sarcastically)  fiqui- 
dem  miror,  qui  alia  tam  plan^  scias. 
S6d  ille  tuom  quoqu^  Syrus  cisdem  mire  finxit  filium,  25 

Vt  ne  paululum  quidem  subolat  6sse  amicam  banc  Cliniae. 
900  Ch.  Quid  agit?     Me.  Mitto  iam  6sculari  atque  amplexari :  id  nil  puto. 
Ch.  Quid  est  quod  amplius  simuletur?      Me.  Vah.      Ch.  Quid  est? 
Me.  Audi  modo. 
fist  mi  in  ultimis  conclaue  hisce  a^dibus  quoddam  retro  : 
Hue  est  intro  latus  lectus,  u^stimentis  stratus  est.  30 

Ch.   {anxiously)  Quid  postquam  hoc  est  factum?     Me.  Dictum  fac- 
tum hue  abiit  Clitipho. 
905  Ch.  S61us  ?    Me.  Solus.     Ch,  Timeo.     Me.  Bacchis  c6nsecutast  ilico. 
Ch.  S6la?     Me.   Sola.     Ch.   P^rii.     Me.  Vbi  abiere  intro,   operuere 
6stium.     Ch.  Hem, 


v.i:63.]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  SI 

Clinia  haec  fieri  iiidebat?     Me.  Quid  ni?  mecum  una  simul. 
35       Ch.   {despairingly)  Filist  arnica  Bacchis  :   Menedeme,  6ccidi. 
Me.  Quam  ob  r^m?     Ch.  Decern  di(§nun  uix  mi  est  familia. 
Me.    {ironically)    Quid?    istuc    times    quod    ille    6peram    amico    dat 
suo  ?  910 

Ch.  Imm6  quod  amicae.     Me.  Si  dat.     Ch.  An  dubium  id  tibist? 
Queraquamne  animo  tam  c6mi  esse  aut  leni  putas, 
40  Qui  s^  uidente  amicam  patiatur  suam  .  .  ? 

Me.   {ironically)  Quid  ni?  quo  uerba  facilius  dentur  mihi. 
Ch.   {sadly)  Derides  merito.     mihi  nunc  ego  suscenseo  :  915 

Quod  r^s  dedere,  ubi  p6ssem  persentiscere, 
Ni  ess^m  lapis  !  quae  uidi  !  uae  miser6  mihi  ! 
45  {gro7ving  angry)  At  n(§  illud  haud  inultum,  si  uiu6,  ferent  ! 

Nam  iam  .  .  Me.  Non  tu  te  c6hibes  ?  non  te  rt§spicis  ? 
Non  tibi  ego  exempli  satis  sum  ?     Ch.  Prae  iracundia,  920 

Menedeme,  non  sum  apud  me.     Me.  Tene  istuc  loqui  ! 
Nonne  id  flagitiumst,  te  aliis  consilium  dare, 
50  Foris  sapere,  tibi  non  p6sse  te  auxiliarier? 

Ch.   {despairitigly)  Quid  faciam  ?     Me.  {e?ijoying  his  discomfiture)  Id 
quod  me  ft^cisse  aiebas  parum. 
Fac  t6  patrem  esse  s^ntiat ;  fac  ut  audeat  925 

Tibi  credere  omnia,  abs  te  petere  et  p6scere, 
Ne  quam  aliam  quaerat  c6piam  ac  te  d^serat. 
55       Ch.   {flying  into  a  passion)  Immo  abeat  potius  malo  quouis  gentium, 
Quam  hie  per  flagitium  ad  Inopiam  redigat  patrem. 
Nam  si  illi  pergo  suppeditare  sumptibus,  930 

Menedeme,  mi  illaec  u^ro  ad  rastros  r^s  redit. 
Me.  Quod  inc6mmoditates  hac  re  accipies,  nisi  caues  ! 
60  Difficilem  te  esse  ost^ndes  et  ignosces  tamen 

Post,  6t  id  ingratum.     Ch.  {distracted)  Ah  nt^scis,  quam  doleam. 

Me.  Vt  lubet. 
Quid  hoc  qu6d  rogo,  ut  ilia  nubat  nostro?  nisi  quid  est,  935 

Quod  magis  uis.     Ch.  Immo  et  g^ner  et  adfines  placent. 


52  HEAVTON   TIMOR VMENOS.  [v.i.8i. 

Me.  Quid    d6tis    dicam    t^    dixisse    filio?      (Chremes   is   buried  in 
thought.^ 
Quid  6bticuisti?    Ch.  {absently)  D6tis?    Me.   Ita  dico.    Ch.  Ah. 
Me.  {reassuringly)  Chremes,  65 

Ne  quid  uereare,  si  minus  :  nil  nos  d6s  mouet. 
940  Ch.  Duo  talenta  pr6  re  nostra  ego  6sse  decreui  satis ; 

S6d  ita  dictu  opus  6st,  si  me  uis  saluom  esse  et  rem  et  filium, 
M^  mea  omnia  bona  doti  dixisse  illi.    Me.  {amazed)  Quam  rem  agis  ? 
Ch.  Id  mirari  t6  simulato  et  ilhuii  hoc  rogitat6  simul,  70 

Quam  6b  rem  id  faciam.     Me.  {puzzled)  Quin  ego  uero  quam 
6b  rem  id  facias  n^scio. 
945  Ch.  Egone  ?  ut  eius  dnimum,  qui  nunc  luxuria  et  lasciuia 
Diffluit,  retundam,  redigam,  ut  qu6  se  uortat  n^sciat. 
Me.  Quid  agis  ?     Ch.  Mitte  :  sine  me  in  hac  re  g^rere  mihi  morem. 
Me.  Sino  : 
Itane  uis  ?     Ch.  Ita.     Me.  Fiat.     Ch.  Ac  iam  ux6rem  ut  accer- 
sat  paret.     {Exit  Menedemus.)  75 

Hie  ita  ut  liber6s  est  aequom  dictis  confutabitur. 
950  S6d  Syrum  quidem  (§gone  si  uiuo  adeo  exornatum  dabo, 

Adeo  depexum,  ut  dum  uiuat  m^minerit  semper  mei ; 
Qui  sibi  me  pro  deridiculo  ac  delectament6  putat. 
N6n,  ita  me  di  am^nt,  auderet  facere  haec  uiduae  miiUeri,  80 

Quae  in  me  fecit. 

Scene  2. 

Enter  Clitipho  and  Menedemus /;vw  the  latter'' s  house,  talking  together ; 
they  are  followed  by  Syrus.     Clitipho  is  much  excited. 

Clitipho  has  been  informed  of  his  father's  threat  of  disinheriting  him.  When  he 
remonstrates,  Chremes  tells  him  that  it  is  the  only  way  of  saving  him  from  utter  ruin; 
that,  as  he  cannot  take  care  of  himself,  he  must  be  made  dependent  on  his  relatives. 
Syrus  interposes,  but  is  warned  by  Chremes  not  to  mix  himself  in  the  affair. 

Clitipho  Menedemvs  Chremes  Syrvs 

advlescens  senes  II  servos 


V.2.24.J  HEAVTON    TIMORVMENOS.  53 

V2  Cl.  Itane  tandem  qua^so,  Menedeme?  ut  pater 

Tam  in  breui  spatio  6mnem  de  me  ei^cerit  animum  patris?     955 
Qu6d  nam  ob  factum?  quid  ego  tantum  sceleris  admisi  miser? 
V6lgo  faciunt.     Me.  Scio  tibi  esse  hoc  grauius  multo  ac  diirius, 
5  Quoi  fit ;  uerum  ego  baud  minus  aegre  patior,  id  qui  ndscio 

Nee  rationem  capio,  nisi  quod  tibi  bene  ex  anim6  uolo. 
Cl.   Hie  patrem  esse  ai^bas.     Me.  (^pointing)  Eccum.     (Menedemus 
goes  into  his  house.)      Ch.  i^impresswely)  Quid  me 
incusas,  Clitipho?  900 

Quidquid  ego  huius  feci,  tibi  prosp^xi  et  stultitia^  tuae. 
Vbi  te  uidi  animo  ^sse  omisso  et  suauia  in  praes^ntia 
10  Quae  Assent,  prima  habere  neque  consulere  in  longitudinem  : 

C^pi  rationem,  ut  neque  egeres  n^que  ut  haec  posses  p^rdere, 
Vbi  quoi  decuit  primo,  tibi  non  licuit  per  te  mihi  dare,  905 

Abii  ad  proxumum  tibi  qui  erat :   ei  commisi  et  cr^didi. 
ibi  tuae  stultitiae  semper  6rit  praesidium,  Clitipho, 
15  Victus,  uestitiis,  quo  in  tectum  t6  receptes.     Cl.  Ei  mihi ! 

Ch.  Satius  est  quam  te  ipso  herede  haec  p6ssidere  Bacchidem. 
Sy.     {aside)  Disperii :   scel^stus  quantas  tiirbas  conciui  Insciens  !     970 
Cl.    {despairingly)    6mori   cupi6.     Ch.    {coldly)    Prius   quaeso   disce, 
quid  sit  uiuere. 
Vbi  scies,  si  displicebit  uita,  tum  istoc  tititor. 
20      Sy.    {coming  forward)   Ere,  hcetne?     Ch.   {shortly)   Ldcjuere.     Sy. 
At  tuto.     Ch.   {sternly)   L6quere.     Sy.  Quae  istast 
prauitas 
Qua^ue    amentiast,    quod     peccaui    ^go,   id   obesse   huic?     Vn. 

{threateningly)  Ilicet. 
N'^  te  admisce  :  n^mo  accusat,  Syre,  te  :  nee  tu  a'rdm  tibi        975 
Nee    precatorem    pararis.      Sy.    Quid    agis?      Cn.    {pointing   to 

Clitipho  and  Syrus)   Nil  susc^nseo 
Nt^c  tibi  nee  tibi ;   nee  uos  est  aiiciuom  (juod  faci6  mihi. 

(CHKEMES^''^<r'j"  into  his  house.) 


54  HEAVTON   TIMOR  VMENOS.  [v.2.42. 

Scene  2  {Part  Second). 

Syrus  advises  Clitipho  to  ask  if  he  is  really  the  son  of  Chremes  and  Sostkata.  Their 
conduct  seems  too  unnatural;  if  he  really  is  their  son,  he  will  excite  their  pity. 
Syrus  himself  takes  refuge  with  Menedemus. 

Cli  tipho  S  yr  vs 

advlescens  servos 

Sy.  Abiit?  uah,  rogasse  uellem,     Cl.  Quid?     Sv.  uncle  mi  peter^m 
cibum  :  25 

Ita  nos  alienauit.     tibi  iam  esse  ad  sororem  int^llego. 
980    Cl.  Ade6n  rem  rediisse,  ut  periclum  etiam  a  fame  mihi  sit,  Syre  ! 

Sy.   Modo  liceat  uiuere,  6st  spes     Cl.  {eagerly)  Quae?     Sy.  {shrug- 
ging his  shoulders)  nos  ^suritur6s  satis. 
Cl.  {impatiently)  Inrides   in   re   tanta   neque   me  c6nsilio   quicquam 

Adiuuas  ! 
Sy.  Immo  t\.  ibi  nunc  sum  et  usque   id   egi   di'idum,  dum   loquitur 
pater ;  30 

Et  quantum   ego   intellegere   possum,     Cl.    {impatiently)   Quid  ? 
Sy.  non  aberit  I6ngius. 
i)85    Cl.  {eage7-ly)  Quid  [id]  ^rgo?     Sy.  Sic  est:  n6n  esse  horum  te  arbi- 
tror.     Cl.  {starting)  Quid  istuc,  Syre? 
Satin  sanus  es  ?     Sy.   Ego  dicam,  quod  mi  in  m^ntemst  :   tu  diiii- 

dica. 
Dum  istis  fuisti  solus,  dum  nulla  alia  delectatio, 
Quae  pr6pior  esset,  te  indulgebant,  tibi  dabant ;  nunc  filia  35 

Postquamst  inuenta  u6ra,  inuentast  cai'isa  qua  te  exp(§llerent. 
990    Cl.  {thoughtfully)  Est  u6ri  simile.     Sy.  An  tu  6b  peccatum  hoc  esse 
ilium  iratiim  putas? 
Cl.  Non  arbitror.     Sy.  Nunc  aliud  specta  :  mitres  omnes  filiis 
In  pdccato  adiutrices,  auxilio  in  paterna  iniuria 
Solent  ^sse  :    id  non  fit.     Cl.  {sadly)  V^nim   dicis.     quid   ergo 
nunc  faciam,  Syre?  40 

Sy.  Suspicionem  istanc  ex  illis  quaere,  rem  proftr  palam. 
995  Si  n6n  est  ueruni,  ad  misericordiam  ambos  adduces  cito ; 


v.3.9]  HEAVTON   TIMORVMENOS.  55 

Aut  scibis  quoius  sis.     Cl.  R^cte  suades  :  faciam.     {He goes  into 

Chremes's  house.)     Sy.  {soliloquizes)  Sat  recte  h6c 

mihi 
In  mdntem  uenit ;  nam  quam  maxume  huic  uana  haec  suspicio 
45  Erit,  tam  facillum^  patris  pacem  in  l(§ges  confici^t  suas. 

Etiam  baud  scio  an  iam  ux6rem  ducat :  a/  Syro  nil  gratiae  ! 
{looking  towards  Chremes's  door)  Quid  hoc  aiitem?  senex  exit 

foras  :  ego  fugio.     adhuc  quod  factumst,  1000 

Mir6r  non  continuo  [hunc]  a^^ripi  iusse  :  ad  Menedemum  hunc 

p^rgam. 
Eum  mihi  precator^m  paro ;  seni  n6stro  nil  fidei  habeo. 

(Syrus  riijis  into  Menedemus's  house.) 

Scene  3. 

Enter  Sostrata  and  Chremes,  talking  earnestly  together. 

SosTRATA  reasons  with  her  husband  about  his  conduct  to  Ci.itipho.     Ciikemes  tells  her 
that  there  is  no  (loubt  that  CLiTn'HO  is  her  son  ;   he  has  inherited  all  her  bad  qualities. 

Sostrata  Chremes 

MVLIER  SENEX 

V  3    So.    Proft^cto  nisi  caues  tu  homo,  aliquid  gnato  confici^s  mali ; 
Idque  adeo  miror,  qu6  modo 

Tam    in^ptum    quicquam    tlbi   uenire    in   m^ntem,   mi   uir,    p6- 
tuerit.  1005 

Ch.   {impatiently)   [Oh,]   Pergin  mulier  (^sse?  nullamne  dgo  rem  um- 
quam  in  uita  mea 
5  Volui,  quin  tu  in  ea  r6  mi  fueris  dduorsatrix,  Sostrata  ? 

At  si  rogem  iam,  quid  est  (juod  peccem,  aut  quam  6b  rem  hoc 

facias  :  n^scias. 
In  qua  re  nunc  tam  c6nfidenter  r^stas,  stulta.     So.  Ego  n^scio? 
Ch.   {hastily)  Imm6  scis  potius,  (juam  quidem  redeat  integnz  eadcm 
oratio.     So.  Oh,  lOlO 

Iniquos  es,  qui  mc  tacere  dd  re  tanta  pustules. 


56  HE  A  V  TON    TIMORVMENOS.  [v.4.7. 

Ch.  Non  p6stulo  iam  :  16quere  :  nilo  minus  ego  hoc  faciam  tamen.   10 
So.    Facies?     Ch.  Verum.     So.   N6n  uides  quantum   mali  ex  ea  re 
Excites  ? 
Siibditum  se  suspicatur.     Ch.  '  Siibditum  '  ain  tu  ?     So.  Sic  erit, 
1015         Mi  uir.     Ch.  Confiture?     So.  Au,  te  obsecro,  istuc  inimicis  siet. 
Egon  confitear  meiim  non  esse  filium,  qui  sit  meus? 
Ch.  Quid?  m(§tuis  ne  non,  qu6m  uelis,  conuincas  esse  ilium  tuom?    15 
So.    Quod  filiast  inu6nta  ?     Ch.  {sairasticaily)  Non  :  sed  qu6d  [magis 
credundum  siet 
Id  quod  est  consimilis  moribus. 
1020         Conuinces  facile  ex  te  natum  ;  nam]  tui  similis  ^st  probe  ; 
Nam  illi  nil  uitist  relictum,  quln  sit  idem  itidem  tibi. 
[Tum  praeterea  talem  nisi  tu  nulla  pareret  filium.]  20 

{wifh  bitter  irony^  S^d  ipse  egreditur,  quam  seuerus  !  rem  quom 
uideas,  c^nseas. 

Scene  4. 

Enter  Clitipho  from  Chremes's  house.     He  is  very  sad.     He  goes  at  once 
to  his  mother  and  addresses  her  earnestly. 

Clitipho  begs  his  mother  to  tell  him  his  parentage.     Chremes,  appealed  to  by  Sostrata, 
rebukes  his  son  most  severely,  and  finally  leads  him  to  acknowledge  his  misconduct. 

Clitipho  Sostrata  Chremes 

AUVLESCENS  MVLIER  SENEX 

V4    Cl.    Si  umquam  ullum  fuit  t(^mpus,  mater,  quom  6go  uoluptati  tibi 
1025         Fiierim,  dictus  filius  tuos  u6stra  uoluntate  :  6bsecro, 

Eius  ut  memineris  atque  inopis  nunc  te  miserescat  mei : 
Qu6d  peto  aut  quod  u61o,  parentis  me6s  ut  conmonstrt^'S  mihi. 
So.     {tenderly)  6bsecro,  mi  gnate,  ne  istuc  in  animum  inducas  tuom,  5 
Alienum   esse  t6.     Cl.  {sadly)  Sum.     So.  {distracted)  Miseram 
me,  h6cine  quaesisti,  6bsecro? 
1030  {with  great  earnestness)  Ita  mihi  atque  huic  sis  superstes,  I'lt  ex 

me  atque  ex  hoc  natus  es ; 


V.5.2.]  HEAVTON   TIMOR VMENOS.  57 

Et    caue    posthac,  si    me   amas,  umquam    istuc    uerbum   ex  te 
audiam. 
Ch.   {sternly)  I^t  ego,  si  me  m^tuis,  mores  caue  in  te  esse  istos  s^n- 
tiam. 
lo      Cl,    Qu6s?     Ch.  (a;/^;77v)  Si  scire  uis,  ego  dicam  :  gerro,  iners,  fraus, 
h^lluo, 
Ganeo,  damn6sus.     crede,  et  nostrum  te  esse  credito. 
Cl.    N6n  sunt   haec  parentis  dicta.     Ch.    {passio/ui/e/y)    Nun,  si   ex 
capite  sis  meo  '  1035 

Natus,  item  ut  aiunt  Mineruam  esse  ex  loue,  ea  causa  magis 
Patiar,  Clitiph6,  flagitiis  tuis  me  infamem  fieri. 
15      So.    Di   istaec  prohibeant !      Ch.    Deos  nescio :    ^go,  quod   potero, 
s^dulo. 
Quaeris  id  quod  habes,  parentis  ;  quod  abest  non  quaeris,  patri 
Qu6  modo  obsequare  et  ut  serues  qu6d  labore  inuenerit.        1040 
N6n  mihi  per  fallacias  adducere  ante  ocul6s  .  .  {pausing )  pudet 
Dicere  hac  praes(^nte  uerbum  tiirpe  ;  at  te  id  null6  modo 
20  Facere   puduit.     Cl.   {penitently)   Eheu,  quam   nunc  t6tus  dis- 

plice6  mihi, 
Quam  pudet  !  neque  qu6d  principium  capiam  ad  placandum  scio. 

Scene  5. 
Enter  Menedemus  from  his  house. 

Menedemus  mediates  between  Chremes  and  his  son,  who  pleads  for  forgiveness. 
Chremes  consents  on  condition  that  Clitipho  at  once  take  a  wife.  After  some  reluc- 
tance he  consents,  and  is  forgiven.      He  tlicn  pleads  for  Sykus,  wIki  is  also  pardoned. 

Menedemus  Chremes  Sostrata  Clitipho 

SENES  n  MVI.IKR  ADVI.ESCENS 

V5    Me.  {soliloquizing)  6nim  uero  Chrem(§s  nimis  grauiter  criiciat  adules- 
c^ntulum  KUn 

Nimisque  inhumane  :  6xeo  ergo  ut  pacem  conciliem.     {seeing  the 
group)  6ptume 


58  HE  A  V  TON   TIMORVMENOS.  [v.5.19. 

Ipsos  uideo.     Ch.  {^to  Menedemus)  Eh^m,  Menedeme,  qu6r  non 

accersi  iubes 
Filiam  et  quod  d6tis  dixi  firmas?     So.  {pleadingly)  Mi  uir,  te 

6bsecro 
N6  facias.     Cl.  {wrifiging  his  hands)  Pater,  6bsecro  mi  ignuscas. 
Me.  Da  ueniam,  Chremes  :  5 

1  <  loO         Sine  te  exorent.    Ch.  M6a  bona  ut  dem  Bacchidi  don6  sciens  ? 

N6n  faciam.     Me.  At  id  nos  n6n  sinemus.     Cl.  {weeping)  Si  me 

uiuom  uis,  pater, 
ignosce.     So.    {persuasively)   Age,  Chremes  mi.     Me.  {putting 
his  hand  on   Chremes's  shoulder)   Age  quaeso,  nt 
tam  oiifirma  t^,  Chremes. 
Ch.   {yielding)  Quid  istic?  uideo  n6n  licere  ut  co^peram  hoc  pert^n- 

dere. 
Me.   {approvingly,  patting  Chremes  oti  the  back)   Facis,  ut  te  dec^t. 
Ch.  Ea  lege  hoc  adeo  faciam,  si  facit  10 

1055         Qu6d  ego  hunc  aequom  c^nseo.     Cl.    {eagerly)    Pater,   6mnia 
faciam  :  impera. 
Ch.  Vxorem  ut  ducas.     Cl.  {thunderstruck)  Pater  .  .  !     Ch.  Nil  audio. 
So.  Ad  me  recipio  : 
Faciet.     Ch.    Nil    etiam   audio   ipsum.     Cl.    {hesitating)    P^rii. 
So.  An  dubitas,  Clitipho? 
Ch.   {itidifferently)  Immo  utrum   uolt.     So.   Faciet  omnia.     Me.  {to 
Clitipho)  Ha^c  dum  incipias,  gravia  sunt, 
Dumque  ignores ;    ubi  cognoris,   facilia.     Cl.   {with   an  effort) 
Faciam,  pater.  15 

1060  So.   {embracing  him)  Gnate  mi,  ego  pol  tibi  dabo  illam  l^pidam,  quam 
tu  facile  ames, 
Filiam  Phan6cratae  nostri.     Cl.    {recoiling)    Rufamne  illam  uir^ 

ginem, 
Ca^siam,  sparso  6re,  adunco  naso?  non  possum,  pater. 
Ch.   {mockingly)   Heia,  ut  elegans  est !  credas  animum  ibi  esse.     So. 
{to  Clitipho,  persuasively)  Aliam  dabo. 


v.5.23.]  HEAVTON   TIMOR  VMENOS.  59 

20      Cl.    Immo,  quandoquidem  ducendast,  egomet  habeo  pr6pemodum 

Quam  uolo.     Ch.  {approvingly)  Nunc  laudo,  gnate.     Cl.  Arch6- 

nidi  huius  filiam.  lOO;") 

So.    Satis  placet.     Cl.  Pater,  h6c  nunc  restat.     Ch.  Quid?     Cl.  Syro 

ignoscas  uolo, 

Qua6  mea  causa  f^cit.     Ch.  Fiat.      Cantor,  {to  spectators)  V6s 

ualete  et  plaiidite  ! 


TABLE   OF    METRES. 


I — 174  iambic  senarii; 

175  trochaic  octonarius; 

176  trochaic  septenarius; 

177  trochaic  octonarius; 

1 78  trochaic  quaternarius  catal. 
179 — 180  trochaic  septenarii; 

181 — 186  iambic  octonarii; 

187  trochaic  septenarius; 

188 — 241  iambic  octonarii; 

242 — 256  trochaic  septenarii; 

257 — 264  iambic  octonarii; 

265 — 311  iambic  senarii; 

312 — 339  trochaic  septenarii;. 

340 — 380  iambic  senarii; 

381 — 397  trochaic  septenarii; 

398 — 404  iambic  octonarii; 

405 — 561  iambic  senarii; 

562 — 563  trochaic  octonarii; 

564  trochaic  septenarius; 

565  iambic  octonarius; 

566  iambic  quaternarius; 
567 — 569  trochaic  octonarii; 

570  trochaic  septenarius; 

571  iambic  octonarius; 

572  trochaic  octonarius; 

573  trochaic  septenarius; 

574  trochaic  octonarius; 

575  trochaic  septenarius; 
576 — 578  iambic  octonarii; 
579  trochaic  septenarius; 
580 — 582  trochaic  octonarii; 
583—584  trochaic  septenarii; 
585 — 588  iambic  octonarii; 
589 — 590  iambic  senarii ; 

591 — 613  trochaic  septenarii; 
60 


Prol.;   Act  I,  So.  I. 


Act  I,  Sc.  2  and  3;   II,  Sc.   i. 


Act  II,  Sc.  2, 


I    Act  II,  Sc.  3; 
I    III,  Sc.  I  and  2. 


Act  III,  Sc.  3. 


CONSPECTVS  METRORVM. 


61 


614 — 622 
623 — 667 
668—678 
679—707 
[708 
709 — 722 
723—748 

749—873 
874—907 
908—939 
940—979 
980—999 

1000 — 1002 

1003 

1004 

1005 

1006 

1007 — 1012 

1013 — 1016 

1017,  1018/ 
[1019 

1020 — 1067 


iambic  octonarii; 
trochaic  septenarii; 
iambic  octonarii; 
iambic  septenarii; 
iambic  senarius;] 
trochaic  septenarii; 
iambic  septenarii ; 
iambic  senarii; 
trochaic  septenarii; 
iambic  senarii; 
trochaic  septenarii; 
iambic  octonarii; 
iambic  septenarii; 
iambic  octonarius; 
iambic  quaternarius; 
iambic  octonarius; 
trochaic  septenarius  (  ?)  ; 
iambic  octonarii; 
trochaic  septenarii; 
20     iambic  octonarii; 
iambic  quaternarius  (?);] 
trochaic  septenarii. 


I  Act  III,  Sc.  4. 

Act  III,  Sc.  5. 
1 

i-  Act  III,  Sc.  6. 
J 

Act  III,  Sc.  7. 

Act  IV,  Sc.  1—4. 


Act  V,  Sc.  I  and  2. 


\  Act  V,  Sc.  3—5. 


p.  TERENTI   AFRI 


ADELPHOE 


Ecxt,  b)tt|j  Stage  ©trcctions 


BY 


HENRY   PREBLE 

Late  Assistant  Professor  of  Latin  and  Greek  in  Harvard  College 


oJ*Jo 


BOSTON.  U.S.A.: 
GINN   &  COMPANY,    PUBLISHERS. 

1900 


Entered  according  to  Act  of  Congress,  in  the  year  1887,  by 

GINN   &  COMPANY, 
in  the  Office  of  the  Librarian  of  Congress,  at  Washington. 


Typography  by  J.  S.  Cijshing  &  Co.,  Boston,  U.S.A. 


Presswork  by  Ginn  &  Co.,  Boston,  U.S.A. 


PREFACE. 


This  play  was  annotated  with  stage  directions  for 
the  convenience  of  one  of  my  college  classes.  The 
text  is  that  of  Carl  Dziatzko,  Leipzig,  1881.  I  am 
much  indebted  to  Professor  J.  B.  Greenough  and  to 
Dr.  H.  N.  Fowler  for  their  kindness  in  the  proof- 
reading. 

H.  PREBLE. 

Cambridge,  March  11,  1887. 


p.  TERENTI   AFRI 

ADELPHOE. 


INCIPIT  TERENTI   ADELPHOE 

GRAECA   MENANDRV 

ACTA   LVDIS   FVNERALIB. 

L.  AEMELIO   PAVLO  [QVOS]  FECERE 

Q.  FABIVS    MAXVMVS   P.  CORNELIVS   AFRICANVS 

EG/r  L.  AMBIVIVS  TVRPIO   [L.  HATILIVS  PRAENESTINVS] 

MODOS   FECIT  FLACCVS   CLAVDI 

tibIs  SARRANIS  TOTA 

FACTA   VI 

M.   CORNELIO  CETHEGO   L.  ANICIO   GALLO  COS. 


G.  SVLPICI  APOLLINARIS  PERIOCHA. 

Duos  cum  haberet  Demea  adulescentulos, 
Dat  Micioni  fratri  adoptandum  Aeschinum, 
Sed  Ct6siphonem  retinet.     hunc  citharistriae 
Lepore  captum  sdb  duro  ac  tristi  patre 
Frat6r  celabat  A6schinus;   faniani  rei, 
Am6rem  in  sese  transferebat ;    denique 
Fidicinam  lenoni  eripit.     uitiauerat 
Eidem  Aeschinus  ciuem  Atticam  pauperculam 
Fidemque  dederat  banc  sibi  uxoreni  fore. 
Demea  iurgare,  grauiter  ferre;    mox  tamen, 
Vt  ueritas  patefacta  est,  ducit  A6scbinus 
Vitiatam,  potitur  Ctesipho  citharistriam. 


PERSONAE. 
PROLOG  VS. 

Micio  (Senex). 

Demea  (Senex,  brother  of  Micio). 

Sannio  (Leno). 

Aeschinvs  (Advlescens,  son  of  Demea  adopted  by  Micio). 

(Storax,  Pver  of  Micio's). 

SvRVS  (Servos  to  Aeschinus). 

(Parmeno,  Servos  to  Aeschinus). 

Ctesipho  (Advlescens,  son  of  Demea). 

(Bacchis,  Meretrix). 

SosTRATA  (MvLiER,  mother  of  Pamphila). 

Canthara  (NvTRix  to  Pamphila). 

Geta  (Servos  to  Sostrata). 

Hegio  (Senex,  relative  of  Sostrata). 

[Pamphila]  (Virgo,  daughter  of  Sostrata). 

(Dromo), 

(Stephanio) 

CANTOR. 


>  (Pveri:   belong  to  Micio's  establishment). 
)). '^ 


Note.  Storax,  Parmeno,  and  Bacchis  are  silent  characters  f  Pamphila 
speaks  once  behind  the  scenes ;  the  Prologus  and  Cantor  are  not  in  the  play 
proper. 


PROLOGVS. 

Postqudm  poeta  sensit  scripturam  suam 

Ab  iniquis  obseruari  et  aduorsarios 

Rapere  in  peiorem  partem  quam  acturi  sumus 

******** 

De  se  ipse  indicio  erit,  uos  eritis  iudices, 

5  Laudin  an  uitio  duci  id  factum  op6rteat.  5 

Synapothnescontes  Diphili  como^diast ; 
Earn  C6mmorientis  Plautus  fecit  fabulam. 
In  Gra^ca  adulescens  6st,  qui  lenoni  ^ripit 
Meretricem  in  prima  fabula ;  cum  Plautus  locum 

10  Reliquit  integrum  ;  eum  hie  locum  sumpsit  sibi  i  o 

In  Ad^lphos,  uerbum  d^  uerbo  expressum  ^xtulit. 
Eam  n6s  acturi  siimus  nouam  :   pern6scite 
Furtiimne  factum  existumetis  an  locum 
Repr^nsum,  qui  praet^ritus  necleg^ntiast. 

15  Nam  qu6d  isti  dicunt  maliuoli,  homines  n6bilis  15 

Hunc  ddiutare  adsidueque  una  scribere  : 
Quod  illi  maledictum  u^hemens  esse  existumant, 
Eam  laudem  hie  ducit  maxumam,  quom  illis  placet, 
Qui  u6bis  uniu6rsis  et  popul6  placent, 

20  Quorum  6pera  in  bello,  in  6tio,  in  neg6tio  20 

Suo  quisque  tempore  tlsust  sine  sup^rbia. 
Dehinc  ne  ^xpectetis  drgumentum  fabulae  : 
Sen^s  qui  primi  u^nient,  ei  partem  aperient, 
In  agendo  partem  ostt^ndent.    facite  aequanimitas 
******** 

25  Podtae  ad  scribendum  augeat  industriam.  25 


ADELPHOE.  [I  I,  i-i6. 


ACTVS  I. 

Scene  :  Street  in  Athens.  Back  of  stage  represents  two  adjoin- 
ing houses.  The  larger,  to  the  right  of  the  spectato?'s,  belongs 
to  Micio,  aiid  has  a  large  door  near  the  centre  of  the  stage 
and  a  smaller  door  to  the  right.  The  smaller  house,  to  the 
left,  is  Sostrata's,  and  has  but  one  door.  The  street  leads 
on  the  left  to  the  harbor,  on  the  right  to  the  Forum  {market- 
place. Agora);  a  lane,  also  on  tJic  right,  but  tmvards  the 
rear,  leads  to  the  country.  TJure  is  also  a  lane  on  the  left. 
In  the  middle  of  the  stage  an  altar. 

Enter  Micio  from  the  front  door  of  his  house.      Calls  as  he 
comes  out. 

I  I    Stordx  !    {No  ans%ver.    Soliloquizes.)    Non  retliit  hac  nocte 
a  cena  A^schinus 

Neque  s^ruolorum  quisquam,  qui  aduorsum  ierant. 

Profecto  hoc  uere  dicunt :  si  absis  uspiam 

Aut  ibi  si  cesses,  ^uenire  ea  satius  est, 
5      Quae  in  te  uxor  dicit  6t  quae  in  animo  c6gitat  30 

Irata,  quam  ilia  qua^  parentes  pr6pitii. 

Vx6r,  si  cesses,  aut  te  amare  c6gitat 

t  Aut  t^te  amari  aut  p6tare  atque  animo  6bsequi. 

[Et  tibi  bene  esse,  s61i  sibi  quom  sit  male.] 
10       Ego  quia  non  rediit  Alius  quae  c6gito  !  35 

Quibus  nunc  sollicitor  r^bus  !  ne  aut  ille  dlserit 

Aut  Occident  per  tenehras  ac  praefr^gerit 

Aliquld.    uah,  qu^mquamne  hominem  in  dnimo  instituere 

Parare  quod  sit  carius  quam  ipse  6st  sibi  ! 
15      Atque  ^x  me  hie  natus  n6n  est,  sed  ex  fratre  est  meo.      40 

Dissimili  is  studiost  iam  Inde  ab  adulesc^ntia  : 


1  I,  17-51.]  ADELPHOE.  9 

Ego  hanc  clementem  uitam  urbanam  atque  6tium 

Secutus  sum  et,  quod  fortunatum  isti  putant, 

Vx6rem  numquam  habui.    ille  contra  haec  6mnia : 
20      Ruri  agere  uitam  ;  semper  parce  ac  duriter  45 

Se  habere  ;  uxorem  duxit ;  nati  filii 

Duo  ;  inde  ego  hunc  mai6rem  adoptaui  mihi : 

Edijxi  a  paruolo,  habui,  amaui  pr6  meo  ; 

In  e6  me  oblecto,  s61um  id  est  carum  mihi, 
25      Ille  ut  item  contra  me  habeat  facio  s^dulo  :  50 

Do,  pra^termitto,  n6n  necesse  habeo  omnia 

Pro  me6  iure  agere  ;  p6stremo,  alii  clanculum 

Patr^s  quae  faciunt,  qua^  fert  adulesc^ntia, 

Ea  n^  me  celet  c6nsuefeci  filium. 
30       Nam  qui  mentiri  aut  fallere  insuerit  patrem,  55 

Aiidacter  tanto  magis  audebit  c^teros. 

Pudore  et  liberalitate  liberos 

Retin^re  satius  ^sse  credo  quam  metu. 

Haec  fratri  mecum  n6n  conueniunt  n^que  placent. 
35      Venit  ad  me  saepe  damans  '  quid  agis,  Micio  ?  60 

Quor  p^rdis  adulesc^ntem  nobis?   qu6r  amat? 

Quor  p6tat  ?    quor  tu  his  r^bus  sumptum  suggeris, 

Vestitu  nimio  indulges?   nimium  ineptus  es.' 

Nimium  ipse  est  durus  pra^ter  aequomque  et  bonum, 
40      Et  errat  longe  mea  quidem  sent^ntia,  65 

Qui  imp^rium  credat  grauius  esse  aut  stabilius, 

Vi  qu6d  fit,  quam  illud  ciu6d  amicitia  adiungitur. 

Mea  sic  est  ratio  et  sic  animum  induc6  meum : 

Mal6  coactus  qui  suom  officium  facit, 
45       Dum  id  r^scitum  iri  credit,  tantisp^r  pauet ;  70 

Si  sp^rat  fore  clam,  rursum  ad  ingenium  redit. 

Ille  quem  beneficio  adiungas,  ex  anim6  facit, 

Studet  par  referre,  pra^sens  absensque  idem  erit. 

Hoc  patriumst,  potius  c6nsuefacere  filium 
50      Sua  sp6nte  recte  facere  quam  alien6  metu  ;  75 

Hoc  pater  ac  dominus  interest,    hoc  qui  nequit, 


10  ADELPHOE.  [I  i,  52-55;   2,  1-24. 

Fate^tur  nescire  imperare  liberis. 
Sed  ^stne  hie  ipsus,  d€  quo  agebam  ?  et  c^rte  is  est, 
Nescio  quid  tristem  uideo  :  credo,  iam  ut  solet, 
55  lurgabit.  (En^er  Demka.)  saluom  te  aduenire,  D^mea,  80 

Gaud^mus. 

Demea,  Micio  (Senes  ii). 

I  2  De.  Ehem  opportune  ;  te  ipsum  qua^rito. 

Mi.   Quid  tristis  es?   De.  Rogas  me?   ubi  nobis  A^schinus/? 

i^  pauses  a  moment) 
Sn^i'  quid  tristis  ^go  sim.     Mi.  {aside  to  spectators)  Dixin 

h6c  fore? 
{to  Demea)  Quid  ftcit?     De.  Quid  ille  fdcerit?    quern 
n^que  pudet 
5  Quicquam  nee  metuit  qu^mquam  neque  leg^m  putat     85 

Tenure  se  ullam.    nam  ilia  quae  antehac  facta  sunt 
Omitto  ;  modo  quid  d(§signauit?    Mi.  Quid  nam  id  est? 
De.  Foris  ecfregit  atque  in  aedis  inruit 

Ali^nas ;  ipsum  d6minum  atque  omnem  familiam 
10  Mulcauit  usque  ad  m6rtem  ;  eripuit  mulierem  90 

Quam  amabat ;  clamant  6mnes  indign'issume 
Factum  6sse.    hoc  adueni^nti  quod  mihi,  Micio, 
Dix^re  !    in  orest  6mni  populo.    denique, 
Si  c6nferendum  ex^mplumst,  non  fratr^m  uidet 
15  Rei  dare  operam,  ruri  ^sse  parcum  ac  s6brium  ?  95 

Nullum  huius  simile  factum,    haec  quom  illi,  Micio, 
Dic6,  tibi  dico  ;  tii  ilium  corrumpi  sinis. 
Mi.    Homine  imperito  numquam  quicquam  iniustiust, 
Qui  nisi  quod  ipse  f^cit  nil  rectum  putat. 
20  De.  Quorsum  Istuc?    Mi.  Quia  tu,  D^mea,  haec  male  iudi- 
cas.  100 

Non  6st  flagitium,  mihi  crede,  adulesc^ntulum 
Scortari,  neque  potare  ;  non  est ;  n^que  foris 
Ecfringere.    haec  si  n^que  ego  neque  tu  f^cimus, 
Non  siit  egestas  fdcere  nos ;  tu  nunc  tibi 


I  2,  25-59.]  ADELPHOE.  11 

26  Id  laiidi  ducis,  qu6d  turn  fecisti  inopia?  105 

Iniuriumst ;  nam  si  6sset  unde  id  fieret, 
Facer^mus,  et  tu  ilium  tuom,  si  ess^s  homo, 
Siner^s  nunc  facere,  diim  per  aetat^m  licet, 
Potius  quam,  ubi  te  exspectatum  eieciss^t  foras, 

30  Ali^niore  aetate  post  facer^t  tamen.  no 

De.  Pro  luppiter,  tu  homo  ddigis  me  ad  insaniam. 

Non  6st  flagitium  facere  haec  adulesc^ntulum  ?    Mi.  Ah, 
Ausculta,  ne  me  optundas  de  hac  re  sa^pius : 
Tuom  filium  dedisti  adoptandiim  mihi ; 

36  Is  m^us  est  factus  :  siquid  peccat,  D^mea,  115 

Mihi  peccat ;  ego  illi  maxumam  partem  fero. 
Obs6nat,  potat,  61et  unguenta  :  de  meo  ; 
Amat :  dabitur  a  me  arg^ntum,  dum  erit  c6mmodum  ; 
Vbi  n6n  erit,  fortasse  excludetur  foras. 

40  Foris  ecfregit :  restituentur ;  discidit  120 

Vest(^m  :  resarci6tur  ;  et  —  dis  gratia  — 
Est  unde  haec  fiant,  t§t  adhuc  non  molesta  sunt. 
Postr^mo  aut  desine  aiit  cedo  quemuis  arbitrum  : 
Te  pliira  in  hac  re  p^ccare  ostendam.     De.  Ei  mihi, 

45  Pater  esse  disce  ab  illis,  qui  uere  sciunt.  125 

Mi.  Natura  tu  illi  pater  es,  consiliis  ego. 
De,  Tun  c6nsiliis  quicquam  ?     Mi.  Ah,  si  pergis,  abiero. 
De.  Sicine  agis?     Mi.  An  ego  t6tiens  de  eadem  re  aiidiam? 
De.  Cura^st  mihi.     Mi.  Et  mihi  curaest.     uerum,  D^mea, 

50  Cur^mus  aequam  utdrque  partem  :  tu  alterum,  130 

Ego  item  alterum.     nam  amb6s  curare  pr6pemodum 
Rep6scere  ilium  est  qu^m  dedisti.     De.  Ah,  Micio. 
Mi.   Mihi  sic  uidetur.     De.  Quid  istic  ?  tibi  si  istuc  placet, 
Profimdat  perdat  p^reat,  nil  ad  me  attinet. 

66  lam  si  uerbum  unum  p6sthac  !    Mi.  Rursum,  D^mea,  135 

Irdscere?     De.  An  non  cr^dis?  repeton  qu^m  dedi? 
Aegr^st ;  alienus  n6n  sum ;  si  obsto  .  .  em,  d^sino. 
Vni'im  uis  curem  :  euro,     et  est  dis  gratia, 
Quom  ita  ut  uolo  est ;  ist6  tuos  ipse  s^ntiet 


12  ADELPHOE.  [I  2,  60-74. 

60  Post^rius.   nolo  in  ilium  grauius  dicere.     {Exit.)       140 

Mi.   {soliloquizes)  Nee  nil  neque  omnia  ha^c  sunt  quae  dicit 
tamen  : 
Non  nil  molesta  haec  sunt  mihi,  sed  ost^ndere 
Me  aegr^  pati  illi  n61ui ;  nam  itast  homo  : 
Quom  placo,  aduorsor  s^dulo  et  det^rreo, 

65  Tamen  uix  humane  pdtitur  ;  uerum  si  augeam  145 

Aut  ^tiam  adiutor  sim  6ius  iracundiae, 
Insaniam  proftcto  cum  illo.     etsi  A^schinus 
Non  niillam  in  hac  re  n6bis  facit  iniuriam  :  • 
Quam  hie  n6n  amauit  m^retricem?  aut  quoi  n6n  dedit 

70  Aliquid?  postremo  ni'iper  (credo  iam  6mnium  150 

Taed^bat)  dixit  u^lle  uxorem  diicere. 
Sperabam  iam  def^ruisse  adulesc^ntiam  : 
Gaud^bam.     ecce  autem  de  integro  ;  nisi  quidquid  est 
Volo  scire  atque  hominem  c6nuenire,  si  apud  forumst. 

{Exit.) 


II  I,  1-13.3  ADELPHOE.  13 


ACTVS    II. 

Sannio  rushes  in  from  the  market-place  r.  pursuing  Bacchis, 
who  is  guarded  by  Aeschinvs  and  his  slaves  (Storax,  Par- 

MENO,  &'C.). 

Sannio  (Leno).   Aeschinvs  (Advlescens).    Parmeno  (Servos), 
Bacchis  (Meretrix). 

II I  Sa.  {calls  out  in  distress)    Obsecro  populares,  ferte  misero 

atque  innocenti  auxilium  :  155 

Subuenite  inopi.      Ae.   {to  Bacchis)   Otiose;    nunciani 

ilico  hie  consiste. 
Quid  respectas  ?  nil  periclist :  numquam,  dum  ego  adero, 
hie  te  tanget. 
Sa.     {threateningly)    Ego  istam  inuitis  6mnibus. 
5  Ae.   {to  Bacchis)   Quamquam  est  scelestus,  n6n  committet 
h6die  umquam  iterum  ut  uapulet. 
Sa.    Aeschine,   audi,   ne    te    ignarum   fuisse    dicas    me6runi 
morum  :  1 60 

L^no  ego  sum.     Ae.  Scio.     Sa.  At  ita,  ut  usquam  fuit 

fide  quisquam  6ptuma. 
Tu  quod  te  posterius  purges,  banc  iniuriam  niihi  nolle 
Factam  esse,  huius  non  faciam.    crede  hoc,  6go  meum 
ius  persequar, 
10  N^que  tu   uerbis  s61ues   umquam,  qu6d   mihi   re   male 

ftceris. 
N6ui  ego  uostra  haec  'n611em  factum  ;   dabitur  ius  iuran- 
dum  indignum  165 

Te  esse  iniuria  hac',  indignis  (luom  (^gomet  sim  acceptus 
modis. 
Ae.   {to  Parmeno)    Abi  prae  strenue  ac  foris  aperi.     Sa.  Cd- 
terum  hoc  nili  facis? 


14  ADELPIIOE.  [11  1,  14-28. 

Ae.  {to  Bacchis)  I  intro  iam  nunc  tu.  Sa.  Enim  non 
sinam.  Ae.  {to  Parmeno)  Accede 
illuc,  Parmeno. 

15  Nimium  istuc  abisti ;   hie  {pointing  to  Sannio)  propter 

hunc  adsiste.     (Parmeno  takes  posi- 
tion by  Sannio.)     em,  sic  nolo. 
Caue  nunciam  oculos  a  meis  oculis  qu6quam  demoueas 
tuos,  1 70 

Ne  m6ra  sit,  si  innuerim,  quin  pugnus  c6ntinuo  in  mala 
ha^reat. 
Sa.    Istuc  nolo  ergo  ipsum  ^xperiri.     Ae.   {to  Parmeno)  Em, 
serua  :  {to  Sannio)  omitte  nxilierem. 
(Parmeno  strikes  Sannio.) 
Sa.    O  indignum  facinus  !    Ae.  Nisi  caues,  geminabit.    (Par- 
meno strikes  again.)     Sa.  Ei  miser6 
milii  ! 
20  Ae.    Non  innueram  ;  uerum  in  istam  partem  p6tius  peccat6 
tamen. 
{to  Bacchis)  I  nunciam.      (Bacchis  ami  Parmeno  go 
into  the  house.)    Sa.  Quid  h6c  reist? 
regnumne,    A^schine,    hie    tu    p6s- 
sides?  175 

Ae.   Si  p6ssiderem,  ornatus  esses  ex  tuis  iiirtutibus. 
Sa.    Quid  tibi  rei  mecumst?     Ae.  Nil.      Sa.  Quid?  nostin 

qui  sim?     Ae.  Non  desidero. 
Sa.    Tetigin  tui  quicquam?     Ae.  Si  attigisses,   f^rres  infor- 
tunium. 
25    Sa.  Qui  tibi  magis  lic6t  meam  habere,  pr6  qua  ego  argentum 
dedi? 
Resp6nde.     Ae.  Ante  aedis  n6n  fecisse  erit  melius  hie 
conuicium ;  180 

Nam  si  molestus  pergis  esse,  iam  intro  abripiere  atque 

ibi 
Vsque  ad  necem  operiere  loris.     Sa.  L6ris  liber?     Ae. 
Sic  erit. 


II  I,  29-49.]  ADELPHOE.  IS 

Sa.    O    h6minem   inpurum  !     hicine   libertatem   aiunt   esse 

aequam  6mnibus? 

30  Ae.  Si  satis  iam  debaccliatus  es,  leno,  audi  si  uis  nunciam. 

Sa.  Egon  debaccliatus  sum  autem  an  tu  in  me  ?     Ae.  Mitte 

ista  atque  ad  r^m  fedi.  185 

Sa.  Quam  rem  ?     quo  redeam  ?     Ae.  lamne  me  uis  dicere 

id  ciuod  ad  te  attinet? 
Sa.  Cupio,  aequi  niodo  aliquid.     Ae.   {to  spectators)   Vah, 

leno  iniqua  me  non  u61t  loqui. 
Sa.  Len6  sum,  pernici^s  communis,  fateor,  adulescentium, 
35  Periurus,  pestis  ;  tamen  tibi  a  me  m'lUa  ortast  iniuria. 

Ae.  Nam  hercle  etiam  hoc  restat.      Sa.  Illuc  quaeso  r^di, 
quo  coepisti,  Aeschine.  190 

Ae.  Minis    uiginti    tu    illam    emisti  —  qua^    res    tibi    uortat 
male  !  —  ; 
Arg^nti    tantum    dabitur.     Sa.  Quid?   si  ego  tibi  illam 

*  nolo  u^ndere, 

Cog^s  me?   Ae.  Minume.     Sa.  Namque  id  metui.    Ae. 
Neque  uendundam  censeo, 
40  Quae  liberast ;  nam  ego  liberali  illam  adsero  causa  manu. 

Nunc    uide    utrum   uis,  argentum   accipere   an   causam 
meditari  tuam.  195 

Delibera  hoc,  dum  ego  redeo,  leno.     (Aeschinvs  and 
the  slaves  go  into    the   house.)     Sa. 
{soliloquizes)  Pr6  supreme  luppiter, 
Minume  miror  qui  insanire  occipiunt  ex  iniuria. 
D6mo  me  eripuit,  u^rberauit ;  me  Inuito  abduxit  meam  ; 
45  H6mini  misero  plus  quingentos  c61aphos  infrcgit  mihi. 

Ob  malefacta  haec  tantidem  emptam  postulat  sibi  tra- 
dier.  200 

V^rum  enim  quando  bene    promeruit,   fiat  ;    suom   ius 

p6stulat. 
Age  iam  cupio,  si  modo  argentum  reddat.     sed  ego  hoc 

hariolor  : 
Vbi  me  dixer6  dare  tanti,  testis  faciei  ilico, 


16  ADELl'IIOE.  [111,50-54;    2,1-12. 

50  Vendidisse  m6,  de  argento  s6mnium  :  'mox  ;  eras  redi'. 

Id    quoque  possum  fcrre,   modo  si  reddat,  quainciuam 

iniuriumst.  205 

Verum  cogito  id  (|uod  res  est :  quando  eum  quaestum 

occ^peris, 
Accipiunda  et  mi'issitanda  iniuria  adulesc^ntiumst. 
S6d  nemo  dabit;  frustra  egomet  m^cum  has  rationes  puto. 

Enter  SvRvs  from  Micio's  house. 

Syrvs   (Servos).     Sannio   (Leno). 

\\2^Y.{as  he  comes  out,  to  Aeschinvs  within)  Tace,  Egomet 

conueniam   ipsum ;    cupide  accipiat 

faxo  at<iiie  etiam 

Bene  dicat  secum  esse  actum,     i^to  Sannio)  quid  istuc 

Sanniost,  (juod  te  audio  210 

Nescio  quid  concertasse  cum  ero?     Sa.  Numquam  uidi 

iniquius 
Certationem  c6mparatam,  quam  ha^c  hodie  inter  n6s 
fuit: 
5  Ego   uapulando,  ille    u^rberando,  usque   ambo    defessi 

sumus. 
Sy.  Tua  culpa.     Sa.  Quid  facerem?     Sy.  Adulescenti  m6- 

rem  gestum  op6rtuit. 
Sa.  Qui  p6tui  melius,  qui  hodie  usque  os  pra^bui  ?    Sv.  Age, 
scis  quid  loquar?  215 

Pecuniam  in  loc6  neclegere  maxumum  interdumst  lu- 
crum,    hui, 
Metuisti,  si  nunc  de  tuo  iure  c6ncessisses  paululum 
10  Atque  adulescenti  m6rigeraj'.C(r'5'  h6minum  homo  stultis- 

sume, 
Ne  n6n  tibi  istuc  faeneraret.     Sa.  Ego  spem  pretio  n6n 
emo. 
Sy.  Numquam   rem   facies  :    abi,   inescare  niseis   homines, 
Sannio.  220 


II  2,  13-38]  ADELPHOE.  17 

Sa.  Credo  istuc  melius  6sse  ;    uerum  ego  numquam  adeo 
astutus  fui, 
Quin  quidquid  possem  mallem  auferre  p6tius  in  prae- 
sentia. 
15    Sy.  Age  n6ui  tuom  animi'im  :    quasi  iam  usquam  tibi    sint 
uiginti  minae, 
Dum  liuic  t  6bsequare.     prat^terea  autem  te  aiunt  pro- 
ficisci  Cyprum,     Sa.  Em. 
Sy.    Coemisse   hinc  quae  illuc  u^heres   multa,  nauem   con- 
ductam  ;  h6c  scio,  225 

Animus  tibi  pendet.    I'lbi  illinc  spero  r(§dieris  tamen,  hoc 
ages. 
Sa.    Nusquam   pedem.      (as/t/e)    perii  h^rcle ;    hac   illi    spe 
li6c  inceperiint.     Sy.  {aside)  Timet ; 
20  Ini^ci  scrupulum  homini.     Sa.    {aside)  O  scelera  :  illud 

uide, 
Vt  in  ipso  articulo  oppr(^ssit.     emptae  mulieres 
Complures  et  item  hinc  alia  quae  port6  Cyprum.        230 
Nisi  eo  4d  mercatum  ui^nio,  damnum  maxumumst. 
Nunc  si  h6c  omitto  ac  turn  agam  ubi  illinc  r^diero, 
25  Nil  est ;  refrixerit  res  :   'nunc  demum  uenis  ? 

Quor  passu's?  ubi  eras?'  ut  sit  satius  perdere 
Quam  aut  nunc  manere  tam  diu  aut  tum  p^rsequi.     235 
Sy.    lamne  enumerasti  id  qu6d  ad  te  rediturum  putes? 
Sa.    Hocine  illo  dignumst?  hocine  incipere  A^schinum, 
30  Per  oppr^ssionem  ut  hanc  mi  eripere  p6stulet? 

Sy.     {aside)  Labascit.      {to  Sannio)  unum  hoc  habeo ;  uide 
si  satis  placet : 
Potius  quam  uenias  in  periclum,  Sannio,  240 

Seru^sne  an  perdas  totum,  diuidu6m  face  ; 
Minas  decern  conradet  alicunde.     Sa.    Ei  mihi, 
35  Etiani  de  sorte  nunc  uenio  in  dubium  miser? 

Pud^t  nil?  omnis  d^ntis  labefecit  mihi, 
Praet^rea  colaphis  tuber  est  totum  caj^ut ;  245 

Etiam  insuper  defratidat?  nusquam  abeo.    Sy.  Vt  lubet : 


18  ADELPHOE.  [II  2,  39-45;   3,  i- ii. 

Numquid   uis   cjuin   abeam  ?      Sa.     Immo   hercle  hoc 
quaeso,  Syre  : 

40  Vt  ut  hade  sunt  acta,  i)6tius  quam  litis  secjuar, 

Meum  mihi  reddatur,  saltern  quanti  emptast,  Syre. 
Scio  t^  non  usum  antehac  amicitia  mea :  250 

Memor^m  me  dices  6sse  et  gratum.     Sy.    S^dulo 
Faciam.     sed  Ctesiph6nem  uideo  ;  la^tus  est 

45  De  arnica.     Sa.  Quid  quod  te  6ro?  Sy.  faulisp^r  mane. 


Enter  Ctesipho  fro77i  the  country,  r. 

Ctesipho  (Advlescens).    Sannio  (Leno).    Syrvs  (Servos). 

II  3  0.1  .(^soliloquizes,  not  noticing  the  others^  Abs  quiuis  homine, 
qu6mst   opus,   beneficium    accipere 
gaudeas ; 
Verum  6nim  uero  id  demum  iuuat,  si  quern  a^quomst 
facere  is  b^ne  facit.  255 

O  frater  frater,  quid  ego  nunc  te  laudem  ?  satis  cert6  scio, 
Numquam  ita  magniiice  quicquam  dicam,  id  uirtus  quin 
super^t  tua. 
5  Itaque  unam  banc  rem  me  hab(^re  praeter  alios  praeci- 

puam  arbitror, 
Fratrem   h6mini   nemini   esse   primarum    artium   magis 
principem. 
Sy.    O  Ctesipho  !    Ct.  O  Syre,  Ac^schinus  ubist?    Sy.  l^llum, 
te  expectat  domi.     Ct.  Hem.       260 
Sy.    Quid  est?     Ct.    Quid  sit?  illius  6pera,  Syre,  nunc  uiuo  : 
festiuom  caput. 
Qui  quom  6mnia  sibi  p6st  putauit  esse  prae  meo  c6m- 
modo, 
10  Maledicta,  famam,  meum  laborem  et  p^ccatum  in   se 

transtulit. 
Nil  p6te  supra,     quid   nam  foris  crepuit?     Sy.    Mane, 
mane  ipse  exit  foras. 


II  4,  i-i6.]  ADELPHOE.  '  19 

Enter  Aeschinvs  from  the  house. 

Aeschinvs,  Ctesipho  (Advlescentes  ii).     Syrvs  (Servos). 
Sannio  (Leno). 

II4AE.  {as  he  comes  out)   Vbist  ille  sacrilegus?      Sa.   {aside) 

Me  (juaerit.     numquid  nam  ecfert? 

6ccidi ;  265 

Nil  uideo.     Ae.    {to   Ctesipho)   Ehem  opportune ;    te 

ipsum  qua^ro.     quid  fit,  Ctesipho? 
In  tutost  omnis  r^s  ;  omitte  \xtxo  tristiti^m  tuam. 
Ct.    Ego  illam   h^rcle  uero  omitto,  qui  quidem  te  habeam 
fratrem  :  o  mi  A^scliine, 
5  O   mi   germane  !  ah,  u6reor   coram    in   6s    te    laudare 

amplius, 
Ne   id  adsentandi    magis   quam    quo    habeam   gratum 
facere  existumes.  270 

Ae.    Age   in^pte,   quasi    nunc    n6n    norimus    n6s    inter  nos, 
Ctesipho. 
Hoc  mihi  dolet,  nos  s6ro  r^scisse  ^t  rem  paene  in  eum 

locum 

Redisse,  ut  si  omnes  cuperent  tibi  nil  possent  auxiliarier. 

10  Ct.    Pud^bat.     Ae.  Ah,  stultitiast  istaec,  n6n  pudor.    tam  ob 

paruolam 

Rem  pa(ine  e  patria  !  turpe  dictu  ;  de6s  quaeso  ut  istaec 

pr6hibeant.  275 

Ct.   Peccaui.     Ae.  (/i?  Syrvs)  Quid  ait  tandem  nobis  Sannio? 

Sy.  lam  mitis  est. 
Ae.   Ego  ad  forum  ibo,  ut  hunc  absoluam  ;  tu  /intro  ad  illam, 

Ctesipho. 
Sa.    Syre,  insta.     Sv.   Eamus  ;    ndmque  hie  properat  in  Cy- 
pnmi.     Sa.   '^on  tam  (juidem, 
i5  Quam  uis  ;   etiam  maneo  6tiosus  hie.      Sy.  Reddetur  \ 

n^  time. 
Sa.    At  ut  6mne  reddat.     Sv.  Omne  reddet  ;  tdce  modo  ac 
sequere  hAc.     Sa.  Sequor.  280 


20  '  ADELPHOE.  [114,17-23, 

Ct.   Heus  heiis,  Syre.    Sy.  Quid  est  ?    Ct.  Obsecro  te  hercle, 

h6minem  istum  inpurissumum 

Quam  primum  absoluit6te,  ne,  si  magis  inritatus  siet, 

Aliqua  ad  patrem  hoc  permanet  atque  ego  tiim  perpetuo 

p6rierim. 

20  Sy.    Non  fiet,  bono  animo  6s ;   tu  cum  ilia  te  intus  oblecta 

interim 

Et  l^ctulos  iube  st^rni  nobis  6t  parari  cetera.  285 

Ego  iam  transacta  re  conuortam  m6  domum  cum  obs(jiii(>. 

Ct.   Ita  qua^so.     quando   hoc  b^ne    successit,   hilare  hunc 

sumamus  diem. 

{Exeunt.) 


Ill  I,  i-ii;   2,  I-3.J  ADELPHOE,  2i 


ACTVS    III. 

Enter  from  Sostrata's  house  Sostrata  «;«</ Canthara  talking. 

SOSTRATA   (MvlIER).       CaNTHARA   (AnVS). 

Ill  So.  Obsecro,  mea  nutrix,  quid  nunc  fiet?      Ca.    Quid  fiat 

1  rogas  ? 

Recte  ^depol,  spero.     So.  M6do  dolores,  m^a  tu,  occi- 
piunt  primulum. 
Ca.    lam   nunc   times,   quasi   numciuam   adfueris,   numquam 
tute  p^pereris?  290 

So.    Miseram  me,  neminem  habeo,  solae  siimus  ;  Geta  autem 
hie  n6n  adest ; 
5  N(§c   (juem    ad    obstetricem    mittam,   nee   qui   accersat 

A^schinum. 
Ca.    P61  is  quidem  iam   hie  .aderit ;    nam  numquam   unum 
intermittit  diem, 
Quin  semper  ueniat.     So.    S61us  mearum  miseriarumst 
r^medium. 
Ca.   E  re  nata  m^Hus  fieri  haud  p6tuit  quam  faetiimst,  era,   295 
Quando  uitium  oblatumst,  quod  ad  ilium  attinet  i:)otissu- 
mum, 
10  Talem,  tali  ing^uio  atc[ue  animo,  natum  ex  tanta  familia. 

So.    Ita  pol  est  ut  dicis  :  saluos  n6bis  decs  quaeso  ut  siet. 

Enter  Geta  from  market-place,  r. 
Geta  (Servos).     Sostrata  (Mvlier).     Canthara  (Anvs). 

Ill  i\Y..{solilo(]iiizes,  not  seeing  the  others)  Nunc  illud  est,  quom, 

2  si  omnia  omnes  sua  eonsilia  conferant 
Atque  huic  male  salutem  (juaerant,  ai'ixili  nil  Adferant,  300 
Quod  mihique  eraeque  flliae(iue  erilist.    uae  miser6  mihi. 


22  ADELPHOE.  [Ill  2, 4-21. 

Tot   r6s   repente    circumuallant   se,    unde  emergi  n6n 

potest : 
6  Vis  egestas  iniustitia  s61itudo  infamia. 

H6cine  saeclum  !  o  sc61era,  o  genera  sdcrilega,  o  homi- 

nem  inpium, 
So.    {aside,  seeing  Geta,  l>ut  not  hearitig  what  he  says)  Me 

miseram,  quid  namst  qu6d  sic  uideo 

timidum  et  properant^m  Getam  ?  305 
Ge.   {still  soliloquizing)  Quem  n^que  fides  neque  ius  iuran- 

dum  n6que  ilium  miseric6rdia 
Repr^ssit   neque    refl^xit   neque   quod    partus    instabat 

prope, 
10  Quoi   miserae  indigne  p(§r  uim  uitium  obtulerat.      So. 

{aside)  Non  int^llego 
Satis  quae  loquitur.     Ca.    {sotto  voce  to  Sostrata)  Pr6- 

pius    obsecro    accedamus,    S6strata. 

Ge.    {still  soliloquizes)  Ah 
Me   miserum,  uix   sum  compos  animi,   ita  ardeo    ira- 

cundia.  310 

Nil  ^st  quod  malim  quam  illam  totam  familiam  dari  mi 

6buiam, 
Vt  ego  banc  iram  in  eos  euomam  omnem,  dum  a^gritudo 

haec  6st  recens. 
15  [Satis  mihi  id  habeam  supplici,  dum  illos  ulciscar  modo.] 

Seni    animam   primum  extinguerem  ipsi,  tiui  illud  pro- 

duxit  scelus  ; 
Turn  auttim  Syrum  impuls6rem,  uah,  quibus  ilium   lace- 

rar^m  modis  !  315 

Sublimew  medium  arriperem  et  capite  prJ«um  in  terra 

statuerem, 
Vt  C(Jrebro  dispergat  uiam. 
20  Adulescenti  ipsi  (§riperem  oculos,  p6st  haec  praecipit^m 

darem. 
C^teros  ruerem  dgerem  raperem  tunderem  et  prost^r- 

nerem. 


2,  22-38.]  ADELPHOE  23 

Sed  cesso  eram  hoc  malo  inpertiri  pr6pere?     {Moves 

towards  Sostrata's  house.)     So.   (/<? 

Canthara)      Reuocemus.        {calls) 

Geta.    Ge.   {tiot  looking  or  stopping) 

Hem,  320 

Quisquis  es,  sine   me.      So.    6go  sum  Sostrata.      Ge. 

{turning)  Vbi  east?    {seeing  her)  te 

ipsam  ciuaerito, 
Te  ^xspecto  ;  oppido  6pportune  te  6btulisti  mi  6buiam. 
25  {goes  on,  panting  for  breath)    Era —     So.    Quid   est? 

quid  tr^pidas  ?      Ge.    Ei   mi  !      Ca. 

Quid  festinas,  mi  Geta? 
Animam    recipe.      Ge.    pr6rsus  —      So.    Quid    istuc 

*pr6rsus'  ergost?     Ge.  p^riimus. 
Actumst.      So.    Eloquere,   6bsecro    te,  quid  /it?     Ge. 

lam —    So.    Quid 'iam',  Geta?    325 
Ge.  A^schinus  —     So.    Quid  is  6rgo  ?     Ge.    alienus  <^st  ab 

nostra  familia.     So.    Hem, 
P^rii.     qua  re?     Ge.    Amare  occepit  aliam.     So.    Vae 

miserad  mihi. 
30  Ge.  N^que  id  occulte  ftrt,  ab  lenone  ipsus  eripuit  palam. 
So.    Satine  hoc  certumst?     Ge.    C<§rtum.     hisce  ocuHs  ^go- 
met  uidi,  S6strata.     So.     Ah 
Me  miseram.    quid  iam  credas?  aut  quoi  cr^das?  nos- 

trumne  Aeschinum  !  330 

Nostram  uitam   omnium   in  quo  nostrae  sp^s   opesque 

omnes  sitae 
Erant  !  qui  sine  hac  iurabat  se  unum  numquam  uictu- 

rum  diem  ! 
35  Qui  se  in  sui  gremi6  positurum  puenun  diccl)at  patris  ! 

Ita  6bsecraturum,  lit  Hceret  hanc  se  uxorem  ducere  ! 
Ge.  Era,  lacnimas  mitte  ac  p6tius  (juod  ad  hanc  rem  6pus 

est  porro  prospice  :  335 

Patiamurne   an   narrc'nuis   (juoipiam?      Ca.    Aii   an,  mi 

homo,  sanun  es? 


24  ADELPHOE.  [Ill  2,  39-56. 

An  hoc  pr6ferendum   tibi   uidetur  I'lsquam?      Oe. .Mi 

quidem  nun  jjlacet. 
40  lam  primum  ilium  alieno  animo  a  nobis  6sse  res  ipsa 

indicat. 
Nunc  si  h6c  palam  proftrimus,  ille  infltias  ibit,  sat  scio  : 
Tua   fama  et  gnatae  uita   in   dubium    ueniet.      tum   si 

maxume  340 

FateAtur,  quom  amet  aliam,  non  est  utile  banc  illi  dari. 
Quapropter  tjuoquo   pacto  tacitost  6pus.      So.    Ah  mi- 

nume  gentivnn  : 
45  Non  f;\ciam.      Ge.    Quid  ages?      So.    Pr6feram.     Ca. 

Hem,  mea  S6strata,  uide  quam  rem 

agas. 
So.    Pei6re  res  loc6  non  potis  est  6sse  quam  in  (juo  nunc 

sitast. 
Primum  indotatast ;  tum  praeterea,  quat^  secunda  ei  d6s 

erat,  345 

Periit :  pro  uirgin^  dari  nuptum  n6n  potest,     hoc  reli- 

cuomst  : 
Si  infitias  ibit,  testis  mecum  est  anulus  quem  amiserat. 
50  Postr^mo  quando  ego  conscia  mihi  sum,  a  me  culpam 

esse  banc  procul, 
Neque  pr^tium  neque   rem  ullam  intercessisse  ilia  aut 

me  indignam,  Geta, 
Exp^riar.     Ge.    Quid  istic  ?  cedo,  ut  melius  dicis.     So. 

Tu  quantum  potest,  350 

Abi  atque  H^gioni  c6gnato  huius  rem  t^narrato  omnem 

6rdine  ; 
Nam     is    n6stro    Simul6    fuit    summus    ^t    nos    coluit 

maxume. 
«5  Ge.  Nam  hercle  alius  nemo  r^spicit  nos.     {Exit.)     So.  Pr6- 

per^  tu,  mea  Canthara, 
Curre,  6bstetricem  acc^rse,  ut  quom  opus  sit  ne  in  mora 

nobis  siet.  {Exeunt.) 


Ill  3,  1-24.]  ADELPHOE.  25 

Demea  (Senex).     Syrvs  (Servos). 

Enter  Demea  from  country,  r. 

WIDe.  {soliloquizes)  Disp^rii !    Ctesiph6nem  audiui  filium  355 
3  Vna  fuisse  in  raptione  cum  Adschino. 

Id  misero  restat  mihi  mali,  si  ilium  potest, 
Qui  aliquoi  reist  etiam,  eum  ad  nequitiem  adducere. 
5  Vbi  ego  ilium  quaeram?     cr6do  abductum  in  ganeum 

AIiqu6 ;  persuasit  ille  inpurus,  sat  scio.  {Enter  Syrvs 
from  market-place,  r.,  accompanied 
by  Dromo  and  Stephanio.)  360 

Sed  eccum  Syrum  ire  uideo ;  iam  hinc  scibo  ubi  siet. 
Atque  hercle  hie  de  grege  illost :  si  me  s^nserit 
Eum  qua^ritare,  numcjuam  dicet  carnufex. 
10  Non  6stendam  id  me  uelle.     Sy.  {to  his  companions,  not 

seeing   Demea)   Omnem   rem  m6do 
seni 
Quo  pacto  haberet  enarramus  6rdine  :  365 

Nil  (juicquam  uidi  laetius.     De.  {aside)  Pro  luppiter, 
Hominis  stultititiam  !     Sy.  {to  his  companions)  C6nlau- 

dauit  filium  ; 
Mihi,  qui  id  dedissem  c6nsilium,  egit  gratias. 
15  De.    {aside)  Disrumpor.     Sy.    {still  to  his  companions)   Ar- 
gentum  adnumerauit  ilico ; 
Dedit  praeterea  in  sumptum  dimidium  minae ;  370 

Id  distributum  sane  est  ex  sententia.     De.  {aside)  Hem, 
Huic  mandes,  siquid  r^cte  curatum  uelis. 
Sy.   {sees  Demea)  Ehem  D^mea,  hand  asp^xeram  te.     quid 
agitur? 
20  De.  Quid  agatur?     uostram  nccjueo  mirari  satis 

Rati6nem.     Sy.  Est  hercle  in^pta,  ne  dicam  dolo,    375 
Absiirda.     {to  Dromo)  pisces  c^teros  purga,  Dromo  ; 
Gongrum  istum  maxmiium  in  aqua  sinito  ludere 
Tantisper  ;  ubi  ego  r^diero,  exossabitur  ; 


26  ADELPIKJE.  [Ill  3,  25-51 

25  Prius  n61o.     De.   {^exclaims  indignantly)  Haecine  flagi- 

tia  !     Sy.  Mi  quidem  11611  placent, 
Et   clamo    saepe.      (/t*    Stephanio)    salsamenta   haec, 
Stephaiiio,  380 

Ji'ac  macerentur  piilchre.     De.  Di  uostram  fidem, 
Vtriim  studione  id  sibi  habet  an  laudi  putat. 
Fore,  si  perdiderit  gnatum  ?     uae  iiiisero  mihi. 
30  Videre  uideor  iam  diem  ilium,  quom  hinc  egens 

Profugiet  aliquo  militatum.     Sv.  O  D^mea,  385 

Istuc  est  sapere,  n6n  quod  ante  ped^s  modost 
Videre,  sed  etiam  ilia  quae  futura  sunt 
Prospicere.    De.  Quid?  istaec  iam  penes  uos  psaltriast ? 
35   Sy.  Ellam  intus.     De.  Eho,  an  domist  habiturus  ?    Sy.  Cre- 
do, ut  est 
Dementia.     De.  Haecin  fieri  !     Sy.  Inepta  lenitas   390 
Patris  et  facilitas  praua.     De.  Fratris  me  quidem 
Pud^t  pigetque.     Sy.  Nimium  inter  uos,  D^mea,  — 
Noil  quia  ades  praesens  dico  hoc  —  pernimium  inter  est. 
40  Tu,  quantus  quantu's,  nil  nisi  sapi^ntia  es, 

Ille  s6mniuin.     jrum  sineres  uero  ilium  tuoni  395 

Facere  haec?     De.  Sinerem  ilium?     aut  n6n  sex  totis 

mensibus 
Prius  61fecissem,  quam  ille  quicquam  coeperet? 
Sy.  Vigilantiam  tuani  tu  mihi  narras?     De.  Sic  siet 
45  Modo  ut  nunc  est,  quaeso.     Sy.  Vt  quisque  suom  uolt 

^sse,  itast. 
De.  Quid  eiuii?     uidistin  h6die  ?     Sy.  Tuomne  filium  ?  400 
{aside)  Abigam  hi'mc  rus.     {to  Demea)  iam  duduni  ali- 
quid  ruri  agere  arbitror. 
De.  Satin  scis  ibi  esse?     Sy.  Oh,  qui  ^gomet  produxi.     De. 
Optumest ; 
Metui  ne  haereret  hie.     Sy.  Atque  iratum  admodum. 
50  De.  Quid  autem?     Sy.  Adortust  iurgio  fratrem  apud  forum 
De  psaltria  istac.      De.   Ain  uero  ?     Sy.  Ah,  nil  re'ti- 
cuit.  405. 


Ill  3,  52-78.]  ADELPHOE.  27 

Nam  ut  numerabatur  fdrte  argentum,  interuenit 
Homo  de  inprouiso  ;  co^pit  clamare  '  o  Aeschine, 
Haecine  flagitia  facere  te  !  haec  te  admittere 
55  Indigna  genere  n6stro  ! '     De.  ^joyfully,  to  himself)  Oh, 

lacrumo  gaiidio. 
Sy.  '  Non  tu  h6c  argentum  p^rdis,  sed  uitam  tuam.'         410 
De.  Salu6s  sit.     spero,  est  similis  maiorum  suom.     Sy.  Hui. 
De.  Syre,  pra^ceptorum  pl^nust  istbrum  ille.     Sy.  Phy. 
Domi  habuit  unde  disceret.     De.  Fit  sedulo  : 
60  Nil  praetermitto  ;  c6nsuetacio  ;  d^nique 

Inspicere  tamquam  in  speculum  in  uitas  omnium       415 
lubeo  atque  ex  aliis  siimere  exemplum  sibi. 
{as  if  admonishing  his  son)  '  Hoc  facito.'      Sy.  Recte 
sane.     De.  {as  before)  '  Hoc  fugito.' 
Sy.  Callide. 
De.  {as  before)  'Hoc  laudist.'     Sy.  Istaec  res  est.     De.  {as 
before)  '  Hoc  uiti6  datur.' 
65  Sy.    Probissume.    De.  Porro  ai'item  .  .  Sy.  Non  hercle  6tiumst 
Nunc  mi  auscultandi.    piscis  ex  sententia  420 

Nactus  sum  ;  ei  mihi  ne  c6rrumpantur  cautiost ; 
Nam  id  n6bis  tam  flagitiumst  quam  ilia,  Demea, 
Non  facere  nobis,  quae  modo  dixti ;  et  quod  queo 
70  Conseruis  ad  eundem  istunc  praecipi6  modum  : 

{imitating  Demea)  '  Hoc  salsumst,  hoc  adiistumst,  hoc 
lautumst  parum;  425 

Illud  recte,  iterum  sic  memento.'    {resuming  the  conver- 
sational tone)  sedulo 
Mone6,  quae  possum  pr6  mea  sapientia ; 
{again  in  Demea's  manner)  Postr^mo  tamquam  in  specu- 
lum in  patinas,  D^mea, 
rs  Inspicere  iubeo  et  m6neo  quid  facto  usus  sit. 

{resuming  natural  tone)  In^pta  haec  esse,  n6s  quae  faci- 
mus,  s^ntio ;  430 

Verum  quid  facias?  I'lt  homost,  ita  mor^m  geras. 
Numquid  uis?     De.  Mentem  u6bis  meliordm  dari. 


28  ADELPIIOE.  [Ill  3,  79-92;   4,  1-8. 

Sy.    Tu  rus  hinc   ibis?     De.  R(^cta.     Sy.  i^sotlo  voce,  as  he 
goes  off)  Nam  quid  tu  hie  agas, 
80  Vbi  siquid  bene  praecipias,  nemo  obti^mperet?     {Exit.) 

De.  {soliloquizes  as  he  begins  to  move  off)  P^go  u6ro  hinc 
abeo,  quando  is,  quam  ob  rem  hue 
ueneram,  435 

Rus  abiit.    ihum  euro  unum,  ille  ad  me  attinet ; 
Quando  ita  uolt  frater,  de  istoe  ipse  uiderit. 
{seeifig  Hegio  r.  in  toad  from  market-place)  Sed  quis 
ilhc  est,  quem  uideo  proeul?     estne 
H^gio 
85  Tribuhs  noster?     si  satis  eerno,  is  est  herele  :  uah, 

Homo  amicus  nobis  iam  inde  a  puero.     di  boni,        440 
Ne  illius  modi  iam  magna  nobis  ciuium 
Penuriast  antiqua  uirtute  ac  fide. 
Haud  cito  mah  quid  6rtum  ex  hoc  sit  publice. 
90  Quam  gaudeo  !     ubi  etiam  huius  generis  reliquias 

Restare  uideo,  uiuere  etiam  nunc  hibet.  445 

Opp^riar  hominem  hie,  ut  sakitem  et  c6nloquar. 

Enter  Hegio  and  Geta,  talking,  without  obsennng  Demea. 

Hegio,  Demea  (Senes  ii).     Geta  (Servos). 
[Pamphila]  (Virgo). 

HI  He. Pro  di  inmortales,  facinus  indignum,  Geta, 

4  Quod  narras  !    Ge.  Sic  est  factum.    He.  Ex  illan  ftmilia 
Tam  inhberale  facinus  esse  ortum  !  o  A^schine, 

Pol  hand  paternum  istue  dedisti.      De.    {aside)  Vide- 
heet  450 

5  De  psaltria  hae  audiuit ;  id  iUi  nunc  dolet 
Ah^no,  pater  eius  nih  pendit.     ei  mihi, 
Vtinam  hie  prope  adi-Zt  aheubi  atque  haec  audi<rt. 

He.  {continuing  to  Geta)  Nisi  facient  quae  illos  at^ciuomst, 
haud  sic  auferent. 


Ill  4,  9-37.J  ADELPHOE.  29 

Ge.  In  t6  spes  omnis,  Hegio,  nobis  sitast :  455 

10  Te  s6lum  habemus,  tii  es  patronus,  tu  pater ; 

Ille  tibi  moriens  n6s  commendauit  senex ; 
Si  d(§seris  tu,  periimus.     He.  Caue  dixeris  : 
Neque  faciam  neque  me  satis  pie  posse  arbitror. 
'  De.   {aside)  Adlbo.    {greets  Hegio)  saluere  Hegionem  pli'i- 
rimum  460 

15  lubeo.     He.  Oh,  te  quaerebam  ipsum  ;  salue,  D^mea. 

De.  Quidautem?     He.  Maior  filius  tuos  Aeschinus, 
Quern  fratri  adoptandum  dedisti,  neque  boni 
Neque  liberalis  functus  ofificiumst  uiri. 
De.  Quid  istuc  est?      He.    Nostrum  amicum  noras  Simu- 
lum  465 

20  Aequalem?     De.  Quid  ni?     He.  Filiam  cius  uirginem 

Vitiauit.      De.    Hem.      He.    Mane ;    non  dum  audisti, 

Demea, 
Quod  6st  grauissimum.      De.  An  quicquam  est  etiam 
amplius  ? 
He.  Vero  amplius  ;  nam  hoc  quidem  ferundum  aHqu6  mo- 
dost  : 
Persuasit  nox  am6r  uinum  adulesc^ntia  :  470 

26  Humanumst.     ubi  scit  factum,  ad  matrem  uirginis 

Venit  ipsus  ultro  lacrumans  orans  6bsecrans 
Fid^m  dans,  iurans  se  illam  ducturum  domum. 
Ign6tumst,  tacitumst,  cr^ditumst.    uirgo  ex  eo 
Compressu  grauida  factast  (mensis  decumus  est)  ;     475 
30  Ille  b6nus  uir  nobis  psaltriam,  si  dis  placet, 

Parauit,  ciuicum  uiuat ;  illam  deserit. 
De.  Pro  carton  tu  istaec  dicis  ?     He.  Mater  uirginis 

In  mediost,  ipsa  uirgo,  res  ipsa,  {pointing  to  Geta)  hie 

Geta 
Praet^rea,  ut  captus  ^st  seruorum,  n6n  malus  480 

35  Neque  in^rs  ;  alit  illas,  s6lus  omnem  familiam 

Sust^ntat.     hunc  abdiice,  uinci,  quaere  rem. 
Ge.  Immo  h^rcle  extorque,  nisi  ita  factumst,  D^mea. 


30  ADELPHOE.  [Ill  4,  38-65. 

Postr^mo  non  negabit :  coram  ipsum  cedo. 
De.  {aside,  (roudk'd)  Pudet ;  nee  quid  agam  n(:.(juc  (.[md  huic 
resp6ndeam  485 

40  Sci6.     Pa.  (^/roin  behind  the  scenes,  in  Sostrata's  housc^ 

Miseram  me,  differor  dol6ribus. 
Iun6  Lucina,  fer  opem  ;  serua  me  6bsecro.     He.  Hem, 
Num   nam    ilia   (juaeso   parturit?      Ge.   Certe,   H^gio. 
De.    Hem. 
He.  Illa^c  fidem  nunc  u6stram  inplorat,  D6mea : 

Quod  u6s  uis  cogit,  id  uoluntate  inpetret.  490 

45  Haec  primum  ut  fiant  de6s  quaeso  ut  uobis  decet. 

Sin  aliter  animus  uoster  est,  ego,  D^mea, 
Summa  ui  defendam  banc  atque  ilium  m6rtuom. 
Cognatus  mihi  erat ;  una  a  pueris  paruolis 
Sumus  6ducti ;  una  semper  militiae  6t  domi  495 

50  Fuimus  ;  paupertatem  una  pertulimus  grauem. 

Quapr6pter  nitar,  faciam,  experiar,  denique 
Animam  relinquam  p6tius  quam  illas  deseram. 
53  Quid  mihi  respondes?   De.  Fratrem  conueniam,  H6gio. 

55  He.  Sed,  D6mea,  hoc  tu  facito  cum  animo  c<^gites  :  500 

Quam  u6s  facillume  agitis,  quam  estis  maxume 
Pot^ntes  dites  f6rtunati  n6biles, 
Tam  maxume  uos  a^quo  animo  aequa  n6scere 
Op6rtet,  si  uos  u61tis  perhiberi  probos. 
60  De.   Redito  ;  fient  qua^  fieri  aequomst  6mnia.  505 

He.  Dec^t  te   facere.     G^ta,   due  me  intro  ad  S6stratam. 
(Hegio  and  Get  a  go  into  Sostrata's) 
De.   {soliloquizes)  Non  me  indicente  haec  fiunt.     utinam  hie 
sit  modo 
D^functum  !     uerum  nimia  illaec  lic^ntia 
Prof^cto  euadet  in  aliquod  magnum  malum. 
65  Ibo  ac  requiram  fratrem,  ut  in  eum  haec  6uomam.    510 

{Exit.) 


Ill  5,  1-6]  ADELPHOE.  31 

Hegio  comes  out  of  Sostrata's,  talking  to  her  within. 

Hegio  (Senex). 

Ill        Bono  animo  fac  sis,  S6strata,  et  istam  qii6d  potes 
5         Fac  consolere.     ego  Micionem,  si  apud  forumst, 

Conu^niam  atque  ut  res  g^stast  narrabo  6rdine  : 

Si  est,  IS  facturus  ut  sit  ofificium  suom, 
&  Faciat ;  sin  aliter  de  hac  re  est  eius  sent^ntia,  515 

Resp6ndeat  mi,  ut  quid  agam  quam  primiim  sciam. 

(Exit.) 


32  ADELl'llOE.  [IV  i,  1-15. 


ACTVS  IV. 

Enter  Ctesipho  and  Syrvs  from  Micro's  house. 

Ctesipho  (Advlescens).     Syrvs  (Servos). 

IV  Ct.  Atn   patrem   hinc   ab'isse  rus  ?      Sy.   lam   di'idum.     Cx. 
I  Die  socles.     Sy.  Apud  uillamst ; 

Nunc  (juom  maxume  6peris  alitjuid  facert;  credo.     Cx. 

Vtinam  quidem  ! 
Quod  cum  salute  eius  fiat,  ita  se  d^fetigarit  uelim, 
Vt  triduo  hoc   perpetuo   prorsum  e  lecto  nequeat  sur- 
gere.  520 

5  Sy.    Ita  fiat,  et  istoc  sitjui  potis  est  rectius.     Ct.   Ita ;  nam 
hunc  diem 
Miser^   nimis    cupio,  ut    co^pi,  perpetuom    in   laetitia 

degere. 
Et   illud   rus  nulla  alia   causa  tam   male   odi,  nisi  quia 

propest ; 
Qu6d  si  abesset  16ngius, 

Prius  nox  oppressisset  illi  eum,  quam  hue  reuorti  p6sset 

iterum.  525 

10  Nunc   ubi   me   illic   n6n  uidebit,  iam  hue  recurret,  sat 

scio ; 

Rogitabit  me,  ubi  fuerim  :   {imitating  his  father^  '  ego 

hoe  tc  t6to  non  uidi  die.' 

Quid    dieam?      Sy.  Nilne    in    m^ntemst?     Ct.  Num- 

quam  qulcquam.    Sy.  Tanto  nequior. 

Cli^ns  amicus  h6spes  nemost  u6bis  ?     Ct.  Sunt :  quid 

p6stea? 

Sy.   Hisce  6pera  ut  data  sit?     Ct.  Qua^  non  data  sit?  n6n 

potest  fieri.     Sy.  Potest.  530 

15  Ct.  Int^rdius  ;  sed  si  hie  pernocto,  causae  quid  dieam,  Syre  ? 


IV  1,  16-23;   2,  I -8. J  ADELPHOE.  33 

Sy.  Vah,  quam  iiellem  etiam  nuctu  amicis  6peram  mos  ess6t 
dari  ! 
Quin  tu  6tiosus  6sto ;  ego  illius  s6nsum  pulchre  calleo  : 
Quom  f^ruit  maxum(^,  tarn  placidum  quasi  ouem  reddo. 
Ct.  Qu6  modo? 
Sy.  Laudari  te  lubt-nter  audit :  facio  te  apud  ilium  deum  ;  535 
20  Virtutes    narro.     Ct.   Meas?     Sy.  Tuas.     homini    ilico 

lacruma^  cadunt 
Quasi  puero  gaudio.     {seeing  Demea  /;/  the  distance) 
€m.  tibi   autem.      Ct.    Quid  namst? 
Sy.   Lupus  in  fabula. 
Ct.  Pater    6st?      Sy.  Is    ipsust.      Ct.  Syre,    quid    agimus? 

Sy.   Fuge  modo  intro,  ego  uidero. 
Ct.  Siquid  rogabit,  nusquam  tu  me.      {^tnozies  to^iunuh  house, 
but  does   not  go  in)   audistin?      Sy. 
Potin  ut  d^sinas  ? 


Enter  Demea  from  market-place,  r. 

Demea  (Senex).     Ctesipho  (Advlescens).     Syrvs  (Servos). 

IV  De.  {soliloquizes,  not  seeing  the  others)  N6  ego  homo  sum 
2  inftJlix :     fratrem    nustjuam     inuenio 

gentium ;  540 

Pra6terea  autem,  dum  ilium  quaero,  a  uilla  mercennarium 
Vidi ;  is  filium  negat  esse  riiri ;  nee  quid  agam  scio. 
Ct.   {calls  sotto  voce)    Syre.     Sy.   {ditto)    Quid    est?      Ci". 
{ditto)  Men  quat^rit?    Sy.  {still  sotto 
voce)  Verum.     Ct.  {ditto)  Vtnx.    Sy. 
{ditto)  Quin  tu  anim6  bono  es. 
■>  De.    {continues    soliloquy)    Quid    hoc     malum    infelicitatis? 
n<!i(iueo  satis  dec<irnere  ; 
Nisi  me  credo  huic  6sse  natum  rei,  ferundis  miseriis.  545 
Primus  senti6  mala  nostra,  primus  rescisco  6mnia. 
Primus  porro  obnuntio  ;  aegrc  s61us,  siquid  fit,  fero. 


34  ADELPHOE.  [IV  2,  9-25 

Sy.   {aside)  Rideo  hunc  :  primum  alt  se  scire  ;  is  s6lus  nescit 

6ninia. 

10  De.   {continues  soliloquy)  Nunc  redeo  ;  si  f6rte  frater  r^dierit 

uis6.     Ct.   {calls  sotto  voce)  Syre, 

Obsecro,  uide  ne  ille  hue  prorsus  se  inruat.     Sv.    {also 

sotto  voce)  Etiam  taces?  550 

£go  cauebo.     Ct.    {ditto)  Numciuam  hercle  hodie  ego 

istuc  committam  tibi ; 
Nam  me  iam  in  cellam  aliciuam  cum  ilia  c6ncludam ;  id 
tutissumumst. 
Sy.   {ditto)  Age,  tamen  ego  hunc  amouebo.    (Ctesipho  goes 
into  the  house.)     De.    {seeing  Syrvs) 
S6d  eccum  sceleratum  Syrum. 
15    Sy.    {grumbling  to  himself,  hut  so  that  Demea  shall  heat ) 
.    N6n  hercle  hie  (jui  u61t  durare  quis- 
tjuam,  si  sic  fit,  potest. 
Scire  equidem  uol6,  quod  mihi  sint  d6mini  :  quae  haec 
est  miseria  !  555 

De.    {again  aside)  Quid  ille  gannit?    quid  uolt?     {to  Syrvs) 
quid  ais,  b6ne  uir?  est  frater  domi  ? 
Sy.  Quid  malum    'bone  uir'  mihi  narras?      Equidem  peril. 

De.  Quid  tibist? 
Sy.  R6gitas?     Ctesiph6  me  pugnis  miserum  et  istam  psal- 
triam 
20  Vsque  occidit.     De.  H^m,  quid  narras?     Sy.  Iilm,  uide 

ut  discidit  labrum. 
De.  Quam  6b  rem  ?    Sy.  Me  inpuls6re  banc  emptam  esse  ait. 
De.  Non  tu  eum  rus  hinc  modo  560 
Pr6duxe  aibas  ?     Sy.  Factum  ;    uerum  u^nit  post  insa- 

niens  : 
Nil  pepercit.    n6n  puduisse  u^rberare  homin^m  senem  ! 
Quem  ^go  modo  puerum  tantillum  in  manibus  gestaui 
meis. 
25  De.  Laudo :    {apostrophizing   his   son)    Ctesiph6,   patrissas  : 
abi,  uirum  te  iudico. 


IV  2,  26-46.]  ADELPHOE.  35 

Sy.    Lai'idas?  ne  ille  c6ntinebit  p6sthac,  si  sapi^t,  manus.  565 
De.   Fortiter.     Sv.   Perquam,  quia  miseram  mulierem  et  me 
s^ruolum, 
Qui  referire  11611  audebaiii,  uicit :   hui,  perf6rtiter. 
De.   N611  potuit  melius,     idem  quod  ego  s^iitit  te  esse  huic 
rel  caput. 
30  S^d  estne  frater  Intus?     Sy.  Non  est.     De.  Vbi  ilium 

iiiueniam  c6gito. 
Sy.    Scio  ubi  sit,  ueruni  li6die  iiumquam  muiistrabo.     De. 
Hem,  quid  ais?     Sy.   Ita.  570 

De.  Diiiiminuetur  tibi  quiilem  iani  cerebrum.     Sy.  At  noiiien 
ii^scio 
Illius  lioniiiiis,  s6d  locum  noui  ubi  sit.     De.  Die  erg6 
locum. 
Sy.    N6stin  porticum  apud   macellum    hac   deorsum?     De. 
Quid  iii  ii6ueriiii  ? 
35  Sy.     Pra^terito  hac  r^cta  platea  siirsuiii ;  *  ubi  eo  u^neris, 

Cliuos  deorsum  u6rsus  est :   hac  prat^cipitato  ;  p6stea  5  75 
6st  ad  hanc  iiianum  sacellum  :  ibi  aiigii)ortum  pr6pter 
,    est, 
De.  Qu6d  nam?     Sy.   lUi    ubi  etiaiii  caprificus  magna  est. 

De.  Noui.     Sy.  Hac  p^rgito. 
De.  Id  quidem  angip6rtum  non  est   p^ruiuni.     Sy.  Veruni 
h<^rcle.     uah, 
40  Ct^nsen  hominem   me   ^sse?    erraui  :   in   p6rticum   riir- 

siiiii  redi ; 
Sane  hac  iiiulto  pr6pius  ibis  ^t  minor  est  erratio.        580 
Scin  Cratini  huius  ditis  aedis?     De.  Scio.     Sy.  Vbi  eas 

praett^rieris, 
Ad  sinistram  hac  r^cta  platea;  ubi  ad  Dianae  uenieris, 
Ito  ad  dextrani ;  prius  quam  atl   portam  u6nias,  apud 
ipsum  lacum 
45  fist  pistrilla  et  ^xaduorsum  fabrica :     ibist.     1  )k.  Quid 

ibi  facit? 
Sy.    L^ctulos  in  s61e  ilignis  pdxlibus  faciund6s  dedit.         5  85 


36  ADELPIIOE.  [IV  2,  47-52;   3,  i-io. 

De.  Vbi  potetis  u6s  :   bene  sane.     s6d   cesso  ad  eum   per- 
gere  ?  {Exit  by  lane  on  the  left.) 

Sy.    i^to  himself)  I  sane  :  ego  te  ex^rcebo  hodie,  ut   dignus 
es,  silic^rnium. 
{impatiently)   A^schinus  ()di6se  cessat ;  prandium  cor- 
rumpitur ; 
60  {pondering)   Ct^sipho    autem    in    am6rest    totus :    6go 

iam  prospiciam  mihi  : 
Nam   iam  abibo  atque  unum   quicquid,  qu6d    quidem 
erit  bellissmiium,  590 

Carpam  et  cyathos  s6rbilans  paulatim  hunc  producam 
diem.  {Goes  into  the  Jiouse.) 

Enter  Micio  and  Hegio  fro7n  the  market  side,  talking. 
Micio,.  Hegio  (Senes  ii). 

IV  Ml.  Ego  in  hac   re  nil  rep^rio,  quam  ob  rem  laiider  tan  to 
3  opere,  H(§gio  : 

Meum  officium  facio ;  qu6d  peccatum  a  n6bis  ortumst 

c6rrigo. 
Nisi  si  me  in  illo  cr^didisti  esse  li6minum  numero,  qui 

ita  putant, 
Sibi    fieri    iniuriam    ultro,    si    quam    f^cere    ipsi    exp6- 
stules,  595 

5  Et  ultro  accusant,     id  quia  non  est  a  me  factum,  agis 

gratias  ? 
He.  Ah,  minume  :  numquam  te  aliter  atque  es  esse  animum 
induxi  meum. 
Sed  qua^so  ut  una  mt^cum  ad  matsem  uirginis  eas,  Micio, 
Atque  istaec  eadem  qua6  mihi  dixti  tute  dicas  mulieri  : 
Suspicionem   hanc    pr6pter  fratrem    eius   ^sse   et   illam 
psaltriam  600 

10  [Mi.  Si  ita  at^quom  censes  aut  si  ita  opus  est  facto,  eamus. 
He.  Bene  facis  :] 


IV3,  ii-iS;  4,  I-I3]  ADELPHOE.  37 

Nam  et  illi  ita  animum  iam  releuabis,  qua6  dolore  ac 

miseria 
Tab^scit,  et  tuow  offici//;;/  fueris  functus,     sed  si  alitor 

putas, 
Egom^t  narrabo  qua^  mihi  dixti.     Mi.  Immo  ego  ibo. 

He.  B(^ne  facis  : 
Omn^s,   quibus   res    sunt  minus   secundae,   magis    sunt 

nescio  qu6  modo  605 

15  Suspiciosi ;  ad  c6ntumeliam  6mnia  accipiiint  magis  ; 

Propter  suam  inpotentiam  se  semper  credunt  ludier. 
Quapr6pter  te  ipsum  piirgare  ipsi  c6ram  placabilius  est. 
Mi.   Et  r^cte  et  uerum  dicis.      He.  Sequere   me  ergo  hac 

intro.  Mi.    Maxume.     {They go  into 

Sostrata's  house?) 

Enter  Aeschinvs  from  market-place. 
Aeschinvs   (Advlescens)  . 

IV         (i-^/Z^^/z/z^i-)  Discri'icior  animi  :  610  a 

4  Hocine  de  inprouiso  mali  mihi  6bici  tantum,  610  b 
Vt  neque  quid  m(^  faciam  nee  quid  agam  certiim  sit  ! 
Membra  metu  dtibilia  sunt ;  animus  tim6re 

5  Obstipuit ;  p^ctore  conslstere  nil  c6nsili  quit. 

Vah,  qu6  modo  hac  me  exp^diam  turba?  tanta  nunc 
Suspicio  de  me  incidit ;  615 

N^que  ea  inmerito  :  S6strata 
Credit  mihi   me   psaltriam   hanc^"  emisse ;    id   anus  mi 

indicium  fecit. 
10  Nam  ut  hinr  forte  ea  ad  6bstetricem  erat  missa,  ubi  cam 

uidi,  iiico 
Acc^do,  rogito,  Pamphila  quid  agat,  iam  partus  Adsiet, 
Eon  6bstetricem  acc(irsat.     ilia  excldmat  'abi,  abi ;  iam, 

A^schine,  620 

Satis   diu    dcdisti   uerbn  ;  sat  adhuc  tua  nos   frustratast 

lides.' 


38  ADELPHOE.  [IV  4,  14-27;   5,  i,  2. 

"Hem,    quid    istuc    obsecro",    inquam,  "est?"    'ualeas, 

hdbeas  illam  quae  placet.' 
15  Sensi  ilico  id  illas  suspicari,  s(§d  me  reprehend!  tamen, 

Necjuid  de  fratre  garrulae  illi  dicerem  ac  fiert^'t  palam. 
Nunc  quid  faciam?  dicam  fratris  ^sse  hanc?  (juod  minu- 

m^st  opus  625 

Vsquam    ecferri.     ac    mitto :    fieri    p6tis   est   ut  nequa 

6xeat : 
Ipsum  id  metuo  ut  cr^dant ;  tot  concurrunt  ueri  slmilia  : 
20  ;£gomet    rapui ;    ipse  6gomet    solui  arg^ntum  ;    ad    me 

abductast  domum. 
Ha^c  adeo  mea  culpa  fateor  fieri,     non  me  hanc  r6m 

patri, 
Vt  ut  erat  gesta,  indicasse  !    ex6rassem  ut  eam   duce- 

rem.  630 

C^ssatum   usque   adhuc    est :    nunc    porro,   A^schine, 

expergiscere  ! 
Nunc  hoc  primumst :  ad  illas  ibo,  ut  piirgem  me.     acce- 

dam  ad   foris  {goes  to  door  of  Sos- 

trata's  house). 
25  P^rii ;    horresco  semper,    {hiocks)    ubi    pultare    hasce 

occipi6  miser. 
Heus  heus  :  Aeschinus  ego  sum.     aperite  aliquis  actu- 

tum  6stium. 
{sees  that  some  one  is  coming  out,  and  retires)  Pr6dit 

nescio  quis  :  concedam  hue. 


Micio  (Senex).     Aeschinvs  (Advlescens). 

Enter  MiciO  from  Sostrata's,  talking  to  her  within. 

Mi.  Ita  uti  dixi,  S6strata,  635 

IV         Facite  ;  ego  Aeschimim  conueniam,  ut  qu6  modo  acta 
5  haec  sint  sciat  {door  is  closed  as  he 

turns  from  the  house). 


IV  5,  3-27]  ADELPHOE.  39 

{to  himself)  S^d  tjuis  ostium  hie  pultauit?     Ae.   {aside) 
Pater  hercle  est.     perii.       Mi.  (i-^^- 
ing  Akschinvs)  A^schine, 
Ae.    {aside)  Quid  huic   hie   negotist?     Mi.  tune  has    pepu- 
listi  foris? 
5  {aside)    Tacet.      quur    non    ludo    hunc    aliquantisper? 

iiK^Iius  est, 
Quand6quidem  hoc  numquam  mi  ipse  uoluit  dicere.  640 
{to  Aeschinvs)  Nil   mihi  respondes?      Ae.   N6n    equi- 
dem  istas,  qu6d  sciam. 
Mi.  Ita?     nam  mirabar,  quid  hie  negoti  ess6t  tibi. 

{aside)  Erubuit :  salua  r^s  est.     Ae.  Die  sod^s,  pater, 
10  Tibi  u6ro  quid  istic  6st  rei?     Mi.  Nil  mihi  quidem. 

Amicus  quidam  me  a  foro  abduxlt  mode  645 

Hue  aduocatum  sibi.     Ae.  Quid  ?    Mi.   Ego  dicam  tibi : 
■    Habitant  hie  quaedam  mulieres  paup^rculae  : 
Vt  opinor  eas  non  nusse  te,  et  cert6  scio ; 
15  Neque  enim  diu  hue  migrarunt.    Ae.  Quid  turn  p6stea? 

Mi.   Virgo    (ist    cum    matre.     Ae.   P^rge.     Mi.   Haec    uirgo 
orbast  patre  ;  650 

Hie  m^us  amicus  illi  genere  est  pr6xumus  : 
Huic  l^ges  cogunt  nubere  banc.    Ae.  Perii.     Mi.  Quid 
est? 
Ae.   Nil ;  r^cte  :  perge.     Mi.  Is  u^nit  ut  secum  auehat  ; 
20  Nam    habitat   Mileti.       Ae.    Hem,   uirginem   ut  sceum 

auehat  ? 
Ml.  Sic  6st.     Ae.  Miletum  usque  6bseero?     Mi.  Ita.     Ae. 
{aside)  Anim6  malest.  655 

{aloud)   Quid    ipsa^  ?      quid  aiunt  ?      Mi.    Quid    illas 

censes?  nil  enim. 
Comm^nta  mater  (^st,  esse  ex  ali6  uiro 
Nescio  quo  puerum  natum  —  neque  eum  nominal  —  ; 
25  Pri6rem  esse  ilium,  n6n  o])ortere  huic  dari. 

Ae.    Eho.  n6nne  haec  iusta  tibi  uidetur  ]i6s(^e;r?  (^(^o 

Ml.   Non.    Ae.  6bsecro,  non?    an  illam  hinc  abducc^-t,  pater? 


40  ADELPIK)E.  [IV  5,  28-55. 

Ml.  Quid  illam  ni  abducat?     Ae.  Factum  a  nobis  duriter 
Inmisericordit^rque  atque  etiam,  si  ^st,  pater, 
30  Dicendum  magis  ap^rte,  inliberdliter. 

Mi.  Quam  ob  r^m  ?     Ae.  Rogas  me  ?     quid  illi  tandem  cr^- 
ditis  665 

Fore  Animi  misero,  qui  lUa  consueuit  prior, 
Qui  infelix  hauscio  an  illam  misere  nunc  amet, 
Quom  hanc  sibi  uidebit  pra^sens  praesenti  ^ripi, 
35  Abduci  ab  oculis  ?     facinus  indignum,  pater. 

Mi.  Qua  ratione  istuc  ?     quis  despondit  ?     quis  dedit  ?    670 
Quoi  quando  nupsit?  auctor  his  rebus  quis  est? 
Quor  duxit  alienam  ?     Ae.  An  sedere  op6rtuit 
Domi  uirginem  tarn  grandem,  dum  cognatus  hue 
40  Illinc  ueniret,  ^xpectantem  ?     haec,  mi  pater, 

Te  dicere  aequom  fuit  et  id  def^ndere.  675 

Mi.  Ridiculum  :   adubrsumne  ilium  causam  dicerem, 

Quoi  u(^neram  aduocatus?     sed  quid  ista,  A^schine, 
Nostra?    aut  quid  nobis  cum  iUis?    abeamus.     (Aeschi- 
Nvs  begins  to  cry)   quid  est  ? 
45  Quid   lacrumas?      Ae.    Pater,   6bsecro,   ausculta.     Mi. 

A^schine,  audiui  6mnia 
fit  scio  ;  nam  t(§  amo.     quo  magis  qua^  agis  curae  sunt 
mihi.  680 

Ae.  Ita  uelim  me  pr6merentem  am^s,  dum  uiuas,  mi  pater, 
Vt  me  hoc  delictum  admisisse  in  me,  id  mihi  uehemen- 

t(^r  dolet 
fit  me  tui  pud(§t.     Mi.  Credo  hercle  ;    nam  ingenium 
noui  tuom 
50  Liberale  ;  s^d  uereor  ne  indiligens  nimium  sies. 

in  qua  ciuitate  tandem  te  arbitrare  uiuere  ?  685 

Virginem  uitiasti,  quam  te  n6n  ius  fuerat  tangere. 

lam  id  peccatum  ille  primum  magnum,  mdgtium,  at  hu- 

maniim  tamen ; 
F^cere  alii  sa^pe  item  boni,  at  p6stquam  id  euenit,  cedo  : 
55  Numquid  circumsp^xti  ?  aut  numquid  tute  prospexti  tibi, 


IV  5,  56-75]  ADELPHOE.  41 

Quid  fieret?  qua  fieret?  si  te  mi  ipsum  puduit  pr6lo- 

qui,  690 

Qua  resciscerem  ?     ha^c  dum  dubitas,  menses  abierunt 

decern. 
Prbdidisti  et  te  6t  illam  miseram  et  gnatum,  quod  (jui- 

dem  in  tt§  fuit. 
Quid  ?     credebas  d6rmienti  haec  tibi  confectur6s  deos  ? 
m  Et  illam  sine  tua  6pera  in  cubiculum  iri  deductum  do- 

mum  ? 
N61im  ceterarum  rerum  te  socordem  eodem  modo.  695 
B6no  animo  es,  duc(l^s  uxorem.     Ae.   Hem.     Mi.  B6no 

animo  es  inquam.     Ae.   Pater, 
6bsecro,  num  ludis  nunc  tu  me  ?     Mi.     Ego  te  ?   quam 

ob  rem  ?     Ae.  Nescio  : 
Quia  tam  misere  hoc  ^sse  cupio  u^rum,  eo  uere6r  magis. 
65  Mi.  Abi  domum  ac  deos  c6nprecere,  ut  uxorem  accersas  : 
abi. 
Ae.  Quid?  iam  uxorem?      Ni.  lam.     Ae.  lam?     Mi.  lam 
quantum    potest.     Ae.    Di    me,   [ki- 
ter,  700 

Omnes  oderint,  ni  magis  te  quam  oculos  nunc  ego  amu 
meos. 
Mi.  Quid?   quam    illam?      Ae.    Aeque.      Mi.    P^rbenigne. 

Ae.   Quid  ?  ille  ubi  est  Milesius  ? 
Mi.  P^riit  :  abiit,  nauem  ascendit.     sed  quor  cessas  ?     Ae. 
Abi,  pater : 
70  Tu  potius  deos  c6nprecare  ;  nam  tibi  eos  cert6  scio, 

Qu6    uir    melior  multo    es  quam  ego,  opt(^m])eratiuc')s 

magis.  705 

Mi.  ifcgo  eo  intro,  ut  cjuae   opus  sunt  parentur  ;  tu   fac  ut 

dixi,  si  sapis  {^gocs  into  the  house). 
Ae.   (^soliloquizes)  Quid  hoc  (^st  negoti  ?  hoc  (;st  patrem  esse 
aut  h6c  est  filium  esse? 
Si  frater  aut  sodalis  esset,  qui  magis  morem  gereret  ? 
75  Hie  n6n  amandus  ?  hicine  non  gestandus  in  sinust?  hem. 


42  ADELPHOK.     [IV5,  76-78;  6,  i-6;  7,  i-io. 

Itaque  adeo  magnam  mi  inicit  sua  coinmoditate  cu- 
rani,  710 

Ne  imprudens  faciam  f6rtc  quod  nolit :   sciens  caucbo. 

Sed  c^sso  ire  intro,  116  morae  meis  nuptiis  egom^t  siem  ? 
{goes  in). 

Enter  Demea  from  harbor  side,  I. 
Demea   (Senex). 

V<IY)y..  {soliloquizes)   Defessus    sum    ambulando :    ut,   Syre,   te 

6  cum  tua 
Moustratione  magnus  perdat  luppiter  ! 

Perr^ptaui  usque   omne    oppiduui  :    ad  portam,  ad  la- 
tum, 715 
Quo  n6n?     neque  illi  faljrica  erat  nee  fratrem  homo 
5           Vidisse  se  aibat  (juisquam.     nunc  uer6  domi 
Certum  6bsidere  est  usque,  donee  r^dierit. 

Enter  Micio  from  the  house. 
Micio,  Demea   (Senes  ii). 

IV  Mi.  {talkijig  to  some  one  7vithin)    Ibo,  illis   dicam  nullam 

7  esse  in  nobis  moram. 

De.  {seeing  Micio)  Sed  eccum  ipsum.      {to  Micio)  te  iam 
dudum  quaero,  Micio.  720 

Mi.   Quid  nam  ?     De.   Fero  alia  flagitia  ad  te  ing^ntia 

Boni  illius  adulesc^ntis.     Mi.  Ecce  aut(^m  !     De.   Nona, 
5  Capitalia.     Mi.  Ohe  iam  !     De.   Nescis  qui  uir  sit.     Mi. 

Scio. 
De.  O  stulte,  tu  de  psaltria  me  s6mnias 

Agere ;    h6c    peccatum    in   uirginem   est   ciu^m.      Mi. 

Scio.  725 

De.  Oho,  scis  et  patere  ?    Mi.  Quid  ni  patiar?   De.  Die  mihi : 

Non  clamas?  non  insanis?     Mi.  Non  ;  malim  quidem. 

lu  De.  Puer  natust.    Mi.  Di  bene  u6rtant.    De.  Virgo  nil  habet, 


IV  7.  11-39]  ADELPHOE.  '43 

Ml.  Audiui.     De.  Et  ducenda  indotatast.     Mi.  Scilicet. 
De.  Quid    nunc    futurumst?      Mi.  Id  enim   quod   res   ipsa 
fert :  730 

Illinc  hue  tranfer^tur  uirgo.     De.  O  luppiter, 
Ist6cine  pacto  op6rtet?     Mi.  Quid  faciam  amplius? 
15  De.  Quid  facias?  si  non  ipsa  re  tibi  istuc  dolet, 

Simulare  certe  est  h6minis.     Mi.  Quin  iam  uirginem 
Desp6ndi ;  res  comp6sitast ;  fiunt  nuptiae  ;  735 

Dempsi  metum  oninem  :  haec  magis  sunt  hominis.    De. 

C^terum 
Placet  tibi  factum,  Micio  ?     Mi.  Non,  si  queam 
20  Mutare.     nunc  quom  n6n  queo,  animo  aequ6  fero. 

Ita  uitast  hominum,  quasi  quom  ludas  tesseris, 
Si  illud  quod  maxume  6pus  est  iactu,  n6n  cadit,         740 
lUud  (|uod  cecidit  f6rte,  id  arte  ut  c6rrigas. 
De.  Corrector  !  nempe  tua  arte  uiginti  minae 
25  Pro  psaltria  peri^re  ;  cjuae  quantum  potest 

Aliquo  al)iciundast,  si  non  pretio,  gratiis. 
Mi.   Neque  est  neque  illam  sane  studeo  uendere.  745 

De.  Quid  igitur  facies  ?  Mi.  Domi  erit.  De.  Pro  diu6m  fidem, 
Meretrix  et  mater  familias  una  in  domo? 
30  De.  Quor  n6n  ?     De.  Sanum  te  cr^dis  esse  ?     Mi.  Equidem 
arbitror. 
De.  Ita  me  di  anient,  ut  uideo  ego  tuam  ineptiam, 

Facturum  credo,  ut  habeas  quicum  cantites.  750 

Ml.   Quor  n6n?     De.  Et  noua   nupta  ^adem   haec   discet. 

Mi.  Scihcet. 
De.  Tu  int^r  eas  restim  ductans  saltabis.     Mi.   Probe. 
35  De.  Probe  ?     Mi.  Et  tu  nobiscum  una,  si  opus  sit.     De.  El 
mihi. 
Non  te  ha^c  pudent?     Mi.  Iam  u6ro  omitte,  Ddmea, 
Tuam  istanc  iracundiam,  atque  ita  uti  decet  755 

Hilarum  ac  lubentem  fdc  te  gnati  in  nuptiis. 
Ego  h6s  conuenio  ;  p6st  hue  redeo.     {Exit.)     De.  {so- 
liloquizes)  O  luppiter, 


44  ADELPHOE.         [IV  7,  40-44;   V  i,  1-13 

40  Hanciiie  uitani  !  hoscin  mures  !  hanc  dem^ntiam  ! 

Vx6r  sine  dote  u^niet ;  intus  psaltriast : 
Domus  sumptuosa  ;  adul^scens  luxu  p^rditus  j  760 

Sen6x  delirans.     ipsa  si  ciipiat  Salus, 
Seruare  prorsus  n6n  potest  hanc  familiam. 


Enter  Syrvs  from  Micio's  house,  under  the  influence  of  liquor. 

Syrvs  (Skrvos).     Demea  (Senex). 

V  Sy.     {soliloquizes,   tiot  seeing   Demea)    Edep6l,   Syrisce,    t6 
I  curasti  molliter 

Lauteque  miuius  administrasti  tuom  : 
Abi.     sed  postquani  intus  sum  omnium  rerum  satur,  765 
Prodeambulare  hue  lulniit.     De.    {exclaims  indignantly, 
pointing  to  Syrvs)  Ilhid  sis  uide  : 
5  Ex^mplum    disciplinae  !      Sy.     {seeing    Demea)    Ecce 

autem  hie  adest 
Senex  n6ster.     {to  Demea)  quid  fit?  quid  tu  es  tristis? 
De.   {7uith  righteous  iiidignation)  Oh 
scelus. 
Sy.    Ohe  iam  !  tu  uerba  fundis  hie  sapientia? 
De.  Tu  si  meus  esses.     Sy.  Dis  quidem  esses,  D^mea,     770 
Ac  tuam  rem  constabilisses.       De.  Exempb  6mnibus 
10  Curarem    ut    esses.       Sy.  Quam   6b    rem?    quid    feei? 

De.  Rogas? 
In  ipsa  turba  atque  in  peecato  maxumo, 
Quod  uix  sedatum  satis  est,  potasti,  scelus, 
Quasi   r6   bene  gesta.      Sy.   {aside)  Sane   nollem    hue 
^xitum.  775 


V  2,  i-i  I ;   3, 1-3.]  ADELPHOE.  45 

Dromo  opens  door  of  Micio's  house  and  appears  on  the 

threshold. 
Dromo  (Pver).     Demea  (Senex).     Syrvs  (Servos). 

V  Dr.   {calls)   Heus  Syre,  rogat  te  Ct^sipho   ut  redeas.     Sv. 

2  (^sotto  voce)  Abi   (Dromo  disappears 
afid  shuts  the  door). 

De.  Quid    Ct^siphonem  hie    narrat?      Sy.  Nil.      De.  Eho, 
carnufex, 
Est   Ct^sipho   intus?      Sy.    N6n  est.      De.    Quor   hie 
n6minat  ? 
Sy.    Est  ahus  quidam,  parasitaster  paulukis  : 
5  Nostin?     De.  lam   scibo  {moves  to7vards  door  of  Mi- 

cio's house).  Sy.  Quid  agis?  quo 
abis?  {tries  to  stop  him).  De.  Mitte 
me.  780 

Sy.     {keeping  hold  of    Demea)    Noli    inquam.       De.    Non 
mamim  abstines,  mastigia? 
An  tibi   iam   mauis   cerebrum  dispergam    hie?   {rushes 
into  the  house) .  Sy.  {soliloguizes) P^hii. 
Edep6l  eomissat6rem  haud  sane  e6mniodum, 
Praes^rtim  Ctesiph6ni.     fiuid  ego  nunc  agam? 
10  Nisi,  dum  ha^  sileseunt  turbae,  interea  in  angulum     785 

Aliquo   dbeam   atque   edormiscam   hoe  villi,    sie  agam 
{goes  into  Micio's  by  the  side  door). 

Enter  Micio  from  Sostrata's,  talking  to  her  within. 
Micio,    Demea  (Senes  ii). 

V  Mi.    Parata  a  nobis  sunt,  ita  ut  dixi,  S6strata  : 

3  Vbi  uis  .  ,   .    {door  of  W  chouse  opens  violently,  and  Ti'K. 

rushes  out)   (|uis  nam  a  me  pt^puiit 
tam  grauit^r  foris? 
De.   {not  seeing  Micio)  Ri   mihi,  (|uid  faeiani  ?  quid  agam? 
quid  elamem  aut  querar? 


y 


46  •  ADELPHOE.  [V  3,  4-34 

O  caelum,  o  terra,  o  maria  Neptuni.     Mi.   {aside)  tim 
tibi :  790 

6  Resciuit  omnem  rem  ;  id  nunc  clamat  scilicet. 

Paratae   lites ;    succurrendumst.      De.    {seeing  Micio) 

6ccum  adest 
Commijnis  corrupt^la  nostrum  liberum. 
Mi.    {to  Demea)  Tandt^m  reprime  iraciindiam  atque  ad  t^ 

redi. 
De.  Repr^ssi,  redii,  mitto  maledicta  6mnia ;  795 

10  Rem  ipsam  putemus  :  dictum  hoc  inter  n6s  fuit  — 

Ex  te  adeo  est  ortum  — ,  ne  tu  curares  meum 
Neue  ^go  tuom?  resp6nde.     Mi.  Factumst,  n6n  nego. 
De.  Quor  nunc  apud  te  p6tat?  quor  recipis  meum? 

Quor  emis  amicam,  Micio?  numqui  minus  800 

15  Mihi  idem  ius  aequomst  esse  quod  mecumst  tibi? 

Quando  ego  tuorii  non  euro,  ne  cura  meum. 
Ml.   Non  aequom  dicis.     De.  N6n  ?     Mi.  Nam  uetus  uer- 
bum  h6c  (juidemst, 
Communia  esse  amicorum  inter  se  6mnia. 
De.   Facete  !  nunc  demum  istaec  nata  oratiost.  805 

20  Ml.  Ausculta  paucis,  nisi  molestumst,  D^mea. 
Principle,  si  Id  te  m6rdet,  sumptum  filll 
Quem  faclunt,  quaeso  hoc  facito  tecum  c6gltes : 
Tu  ill6s  duo  ollm  pr6  re  tollel:)as  tua, 
Quod  satis  putabas  tua  bona  ambobus  fore,  810 

25  Et  m6  tum  uxorem  cr^didisti  scilicet 

Ducturum.     eandem  111am  rdtlonem  antiquam  6ptlne  : 
Cons^rua,  quaere,  parce,  fac  quam  plurimum 
nils  rellnquas ;  gldriam  tu  istani  6ptine. 
Mea,  qua^praeter  spem  eu^nere,  utantur  sine.  815 

30  De  siimma  nil  dec^det ;  quod  hinc  accesserlt, 

Id  de  lucro  putato  esse  omne.     haec  si  uoles 
In  anlmo  uere  c6gitare,  D(^mea, 
Et  mi  ^t  tibi  et  illis  d^mpseris  mol^stlam. 
De.  Mitt6  rem  :  consuetudinem  ipsorum  .  .  .  Mi.  Mane  :  820 


V  3,  35-68.]  ADELPHOE.  47 

35  Scio  ;  istuc  ibam.     multa  in  homine,  D^mea, 

Signa  insunt,  ex  quibus  c6niectura  facile  fit, 
Duo  qu6m  idem  faciunt,  saepe  ut  possis  dicere 
'Hoc  licet  impune  facere  hiiic,  illi  n6n  licet', 
Non  qu6  dissimilis  res  sit,  sed  quo  is  qui  facit.  825 

40  Quae  ego  in^sse  in  illis  uideo,  ut  confidam  fore 

Ita  ut  u61umus.     uideo  eos  sapere,  intellegere,  in  loco 
Ver^ri,  inter  se  amare.     s<?ir/j-  liberum 
Ingdnium  atque  animum  :  qu6  uis  illos  tii  die 
Redducas.     at  enim  mt§tuas,  ne  ab  re  sint  tamen      830 

45  Oinissiores  paulo.     o  noster  D^mea, 

Ad  6mnia  alia  aetate  sapimus  rectius  ; 
Solum  unum  hoc  uitium  adfert  senectus  h6minibus  : 
Adt^ntiores  sumus  ad  rem  omnes,  (^uam  sat  est ; 
Quod  ill6s  sat  aetas  acuet.     De.  Ne  nimium  modo  835 

50  Bona6  tuae  istae  n6s  rationes,  Micio, 

Et  ti'ios  iste  animus  a^quos  subuortat.     Mi.  Tace  ; 
Non  fiet.     mitte  iam  istaec  ;  da  te  hodie  mihi ; 
Exp6rge  frontem.     Dt:.  Scilicet  ita  t^mpus  fert ; 
Faciundumst.     ceterum  6go  rus  eras  cum  filio  840 

55  Cum  primo  luci  ibo  hinc.     Mi.  De  nocte  c<§nseo  : 

Hodi6  modo  hilarum  fac  te.     De.  Et  istam  psaltriam 
Vna  illuc  mecum  hinc  abstraham.     Mi.   Pugnaueris. 
Eo  pacto  prorsum  illi  adligaris  filium. 
Modo  facito  ut  illam  sprues.     De.  Ego  istuc  uidero  845 

80  Atque  ibi  fauillae  pl^na,  fumi  ac  p611inis 

Coqu^ndo  sit  faxo  ^t  molendo  ;  pra^ter  haec 

Meridie  ipso  faciam  ut  stipulam  c611igat ; 

Tarn  exc6ctam  reddam  at(iue  atram  quam  carb6st.     Mi. 

Placet ; 
Nunc  mihi  uidere  sapere.     atcjuc  equidem  filium       850 

65  Turn  etiam  si  nolit  c6gam  ut  cum  ilia  una  cubet. 

De.  Derides  ?  fortunitu's,  qui  isto  anim6  sies  : 

Ego  sentio.     Mi.  Ah,  pergisne?     Dk.   Tam  iam  d^sino. 
Ml.   I  ergo,  intro,  et  quoi  rei  est,  ei  rei  hunc  sumami'is  diem. 

(£xeuu/.) 


48  ADELPHOE.  [V  4,  i-iy. 


ACTVS  V. 

Enter  Demka  from  Micio's  house. 
Demea  (Senex). 

V  (ysolilo quizes)  Numcjuam  ita  quisquam  bene  subducta  ra- 

4  tione  ad  uitam  fuit,  855 
Quin  res  aetas  usus  semper  aliquid  adportet  noui, 
Aliquid  moneat ;  ut  ilia  ([uae  te  scisse  credas  n^scias, 
Et  quae  tibi  putaris  prima,  in  ^xperiundo  ut  r^pudies. 

5  Qu6d   nunc   mi   euenit ;  nam   ego  uitam  duram,  quam 

uixi  usque  adhuc, 
Pr6pe  iam  excurso  spatio  mitto.     id  quam  6b  rem?  re 

ipsa  repperi  860 

Facilitate  nil  esse  homini  melius  neque  dementia. 
Id  esse  uerum  ex   me  atque   ex   fratre  quoiuis  facilest 

n6scere. 
Ille  suam  egit  S(imper  uitam  in  6tio,  in  conuiuiis ; 
10  Clemens,  jjlacidus,  nulli  laedere  6s,  adridere  6mnibus  ; 

Sibi    uixit,   sibi    siimptum    fecit :     6mnes    bene    dicunt, 

amant.  865 

Ego    ille    agrestis,   sa^uos,   tristis,   parens,    truculentus, 

tenax 
Duxi  uxorem  :  quam  ibi  miseriam  uidi  !  nati  filii : 
Alia  cura.     heia  autem,  dum  studeo  illis  ut  quam  plu- 

rimum 
15  Facerem,  contriui   in   quaerundo   uitam   at(iue  aetat^m 

meam  : 
Nunc  exacta  aetate  hoc  fructi  pr6  labore  ab  eis  fero,  870 
Odium  ;  ille  alter  sine  labore  patria  potitur  c6mmoda  : 
Ilium  amant.  me  fugitant  ;  illi  cr^dunt  consilia  6mnia, 
Ilium  diligiint,  apud  ilium  sunt  ambo,  ego  des(§rtus  sum ; 


V  4,20-^7;  5. 1-7;  6, 1,2.]      ADELtriOE.  40 

20  ilium  ut  uiuat  6ptant,  meam  autem  m6rtem  exspectant 

scilicet. 
Ita  eos  meo  lab6re  eductos  maxumo  hie  fecit  suos     875 
Paulo  sumptu  :  miseriam  omnem  ego  capio,  hie  potitur 

gaudia, 
Age  age  nuneiam  6xperiamur  c6ntra,  eequid  ego  p6s- 

siem 
Blande  dicere  ai'it  benigne  faeere,  quando  hoc  prouocat. 
25  Ego  quoque  a  meis  me  amari  et  magni  fieri  p6stulo. 

Si  id  fit  dando  atque  6bsequendo,  n6n  posterioris  fe- 

ram.  880 

D^erit :  id  mea  minume  re  fert,  qui  sum  natu  maximus. 

Enter  Syrvs  frofu  Micro's  house. 
Syrvs  (Servos);     Demea  (Senex). 

V  Sy.    Heus  D^mea,  orat  frater  ne  al^eas  16ngius. 

5  De.   {turns  to  see  ivho  ca/ls)  Quis  homo?     {blandly)  h 

Syre   noster,   salue  :    quid   fit?    (juld 
agitur? 
Sy.    Reete.      De.  Optumest.     {aside)  iam    nunc    haec    tria 
primum  addidi 
Praetor  naturam  :   'o  noster,  quid  fit?  quid  agitur?'    885 
0  {to  Syrvs)  Seruom  haud  inliberalem  praebes  te,  et  tibi 

Lub^ns  bene  faxini.     Sy.  Gratiam  habeo.     De.  Atqui, 

Syre, 
Hoe  u^rumst  et  ipsa  re  dxperiere  pr6pediem. 

Enter  Geta  from  Sos'IRATa's,  talking  to  her  ivithin. 
Geta  (Servos).     Demea  (Senex).     Syrvs  (Servos). 

V  Ge.  Era,  ego  hi'ic  ad  hos  proulso,  quam  mox  uirginem 

6  Acc^rsant.     {seeing  Demea)  sed  eccum  D^meam  .  .  . 

{to  him)  salu6s  sies. 


50  ADELPHOE.  [V  6, 3-10;   7,  1-15. 

De.  O  qui  uocare  ?   Ge.  Gt^ta.    De.  Geta,  hominem  mdxumi 
Preti  te  esse  hodie  iudicaui  anim6  meo  : 
fi  Nam  is  niihi  profecto  est  s^ruos  spectatus  satis, 

Quoi  d6minus  curaest,  ita  uti  tibi  sensi,  Geta, 
Et  tibi  ob  earn  rem,  siquid  usus  u^nerit,  895 

Lub^ns  bene  faxim.     {aside)  m^ditor  esse  adfabilis, 
Et  b^ne  procedit.     Ge.  B6nus  es,  quom  haec  existumas. 
10  De.   {aside,  to  spectators)  Paulatim  plebem  primulum   faci6 
meam. 


Enter  Aeschinvs  from  his  father's  house. 

Aeschinvs  (Advlescens).     Demea  (Senex). 
Syrvs,  Geta  (Servi  ii). 

V  Ae.  {impatiently,  as  He  comes  out)  Occidunt  me  quidem,  diim 
7  nimis  sanctas  nuptias 

Student  facere  :  in  adparando  consumunt  diem.         900 
De.  Quid  agitur,  Aeschine?     Ae.  6hem,   pater  mi,  tu  hie 

eras? 
De.  Tuos  hercle  uero  et  animo  et  naturA  pater, 
5  Qui   t«^   amat   plus   quam  hosce  6culos.     sed  quor  n6n 

domum 
Vx6rem  accersis  ?    Ae.  Cupio  ;  uerum  hoc  mihi  moraest, 
Tibicina  et  hymena^um  qui  cantent.     De.  Eho,        905 
Vin  tu  huic  seni  auscultare?     Ae.  Quid?      De.  Missa 

ha^c  face, 
Hymena^um  turbas  lampadas  tibicinas, 
10  Atque  banc  in  horto  maceriam  iube  dirui 

Quantum  potest ;  hac  transfer  ;  unam  fac  domum  ; 
Traduce  et  matrem  et  famiham  omnem  ad  n6s.     Ae. 
Placet,  910 

Pat^r  lepidissume.    Xy^.{aside)  Euge,  iam  lepidus  uocor. 
Fratri  a^des  fient  p^ruiae,  turbdm  domum 
15  Adducet,  sumptu  amittet  multa  :  quid  mea? 


V7,  16-25;  8,  i-io.]  ADELPHOE.  51 

Ego  l^pidus  ineo  grdtiam.     iube  nunciam 

Dinumeret  ille  Babylo  uiginti  minas.  915 

{calls  to  Syrvs)  Syre,  c^ssas  ire  ac  facere?     Sv.  Quid 

ego  ?     De.  Dime.     (Syrvs  goes  into 

the  /umse.') 
{to  Geta)  Tu  illas  abi  et  traduce.     Ge.  Di  tibi,  I)6mea, 
20  Bene  faciant,  quom  te  uideo  nostrae  familiae 

Tam  ex  animo  factum  u^Ue.     De.   Dignos  arbitror. 

(/^  Aeschinvs)  Quid  tu  ais?   Ae.  Sic  opinor.    De.  Multo 

r^ctiust   (Geta  goes  into  Sostrata's 

house)  920 

Quam  illam  puerperam  hue  nunc  duci  p^r  uiam 
Aegr6tam.     Ae.   Nil  enim  uidi  melius,  mi  pater. 
25  De.  Sic  s61eo.     {sees  Micio  coming  out)  sed  eccum  Micio 

egreditur  foras. 

Enter  Micio  from  the  house. 

Micio,  Demea   (Senes  ii).     Aeschinvs  (Advlescens). 

V  Mi.    {in  surprise  as  he  comes  out)  lubet  frater?     ubi  is  est? 
8  {seeing  Demea)   tun  iubes  hoc,  D»^- 

mea? 
De.  Ego  u^ro  iubeo  et  hac  re  et  aliis  6mnibus  925 

Quam  maxume  imam  facere  nos  banc  familiam, 
Colere  adiuuare  adiungere.     Ae.  Ita  tjuaes6,  pater. 
5  Mi.  Haud  aliter  censeo.     De.  Immo  hercle  ita  nobis  decet : 
Primum  huius  uxorist  mater.     Mi.   Est.     quid  postea? 
De.  Proba    et    modesta.     Mi.  Ita   aiunt.     De.  Natu   grdn- 
dior,  930 

Ml.  Scio.     De.  Pdrere  iam  diu  ha^c  per  annos  n6n  potest, 
Nee  qui  edm  respiciat  (juisquam  est ;  solast.     Ml.  {aside) 
Quam  hie  rem  agit? 
10  De.  Hanc  te  a^quomst  ducere,  ^t  {turning  to  Aeschinvs)  te 
operam  ut  fiat  dare. 


52  ADELPHOE.  [¥8,11-27. 

Ml.   Me  ducere   autem?     I)e.  T6.     Mi.  Me?     De.  Te  in- 
quam.    Mi.  In^ptis.    De.  (A?  Aeschi- 
Nvs)  Si  tu  sis  homo, 
Hie  faciat.     Ae.   Mi  pat6r.     Mi.  Quid  tu  autem   huic, 
asine,  auscultas  ?    De.   Nil  agis  :   935 
Fieri  aliter  non  potest.     Mi.  Deliras.     Ae.  Sine  te  exo- 
rem,  ml  pater. 
Mi.   Insanis  :  aufer.     De.  Age,  da  ueniam  filio.     Mi.  Satin 
sanus  es? 
15  Ego  n6uos  maritus  anno  demum  (juinto  et  sexag^nsumo 

Fiam  atque  anum  decrepitam  ducam  ?  idne  6stis  aucto- 
r^s  mihi  ? 
Ae.   Fac ;  pr6misi   ego    illis.     Mi.  Pr6misti   autem?   d^    te 
largit6r,  puer.  940 

De.  Age,  quid  siquid  te  mains  oret?     Ml.  Quasi  non  hoc  sit 

■   maxumum. 
De.  Da  ueniam.    Ae.  Ne  grau^re.    De.  Fac,  promitte.    Mi. 
Non  omittitis? 
20  Ae.  Non,  nisi  te  exorem.     Mi.  Vis  est  haec  quidem.     De. 
Age  prohxe,  Micio. 
Mi.   Etsi  h6c  mihi  prauom  in^ptum  absurdum  atque  alienum 
a  uita  mea 
Vid^tur ;  si  uos  tanto  opere  istuc  u6ltis,  fiat.     Ae.  E^ne 
facis.  945 

De.  Merit6  te  amo.     uerum  .  .  .  Mi.  Quid?     De.  Ego  di- 

cam,  h6c  quom  confit  qu6d  uolo. 
Mi.   Quid  mine  quod  restate     De.  H^gio  cognatus  his  est 
pr6xumus, 
Adfinis  nobis,  pauper  :  Ijene  nos  aliquid  facere  illi  decet. 
26  Mi.   Quid  facere?     De.  Agelhst  hie  sub  urbe  pauhim  quod 
locitas  foras  : 
Huic  d^mus  qui  fruatur.     Mi.   Pauhmi  id  autemst  ?     De. 
Si  multumst,  tamen  950 

Faciundumst ;  pro  patre  huic  est,  bonus  est,  n6ster  est, 
rect^  datur. 


V  8,  28-35;  9.  i-u]  ADELPHOE.  53 

Postr^mo  non  meum  illud  uerbum  facio,  quod  tii,  Mlcio, 
Bene  6t  sapienter  dixti  dudum  :   'uitium   commune  6m- 
niumst, 
30  Quod  nimium  ad  rem  in  sen^cta  attenti  sumus'.     banc  . 

maculam  n6s  decet 
Ecfugere ;    et   dictumst   u(^re   et   re   ipsa   fieri   oportet. 
Ae.  Mi  pater.  955 

Mi.   Quid    ist/c?      dabitur   quandoquidem    hie    uolt.      Ae. 

Claudeo ^  w  _ . 

De. y^  nunc  tu  mi  ^s  germanus  pariter  animo  et  c6rpore. 

V  35       (aside)   Su6  sibi    gladio    hunc    ii'igulo.  —  Sy.    (entering 

9  from  Micio's  house)  Factumst  qu6d 

iussisti,  D^mea. 
De.  Frugi  homo  es.  ergo  6depol  hodie  mea  quidem  sent^ntia 
ludico  Syrum  fieri  esse  aequoni  liberum.      Mi.  Istunc 
liberum  ?  960 

Qu6d    nam    ob    factum?      De.  Multa.      Sy.  O   noster 
D^mea,  edepol  uir  bonu's. 
5  l^^go  istos  uobis  ustjue  a  pueris  curaui  arnbos  s^dulo  : 

D6cui,  monui,  b^ne  praecepi  stamper  quae  potui  omnia. 

De.  R6s  apparet.     ^t  quidem  porro  haec,  6bsonare  cum  fide, 

Sc6rtum  adducere,  adparare  d(^  die  conuiuium  :  965 

N6n  mediocris  h6minis  haec  sunt  6fificia.     Sy.   (aside) 

O  lepidi'im  caput. 

10  De.   P6stremo  hodie  in  psaltria  hac  emunda  hie  adiut6r  fuit, 

Hie  curauit :  pr6desse  aequomst  ;  ahi  melior(§s  erunt. 

D^nique  (pointing  to  Aeschinvs)  hie  uolt  fieri.  Mi. 
Vin  tu  hoc  fieri?  Ae.  Cupio.  Mi. 
Si  quidem 

Tii  uis,  (turns  to  Syrvs)  Syre,  eho  accede  hue  ad  me  : 
(Syrvs  o/>eys,  and  a  ceremony  of  manu- 
viission  is  performed,  ending  with  the 
700 rds)  liber  esto.  Sy.  Pi^ne  facis.  970 

Omnibus  gratiam  habeo,  et  seorsum  tibi  praeterea, 
D^mea. 


54  ADELPHOE.  [V  9,  15-34. 

15  De.  Gaijdeo.     Ae.  Et   ego.     Sy.  Cr^do.     utinam  hoc  per- 
p^tuom  fiat  gaudium, 
Phrygian!  ut  uxor^m  meani  una  m6cum  uideam  liberam. 
De.  Optumam  quidem  niuhereni.     Sy.  Et  quidem  tu6  ne- 
poti  huiiis  fiHo 
H6die  prima  mammani  dedit  haec.     De.  Hercle  uero 
s6rio,  975 

Siquidem  prima  dt^cht,  hand   dubiumst  quin  emitti  ae- 
qu6m  siet. 
20  Mi.   Ob  eam  rem  ?    De.  Ob  earn.    p6stremo  a  me  arg^ntum 
quantist  sumito. 
Sy.    Di  tibi,  Demea,  6mnes  semper  6mnia  optata  6fferant. 
Mi.   Syre,  processisti  hodie    pulchre.      De.  Siquidem  porro 
Micio, 
Tu   tuom    ofificium   facies,   atque   huic    ahquid    pauhmi 
pra6  manu  980 

'  D^deris,  unde   utatur  :  reddet  tibi   cito.     Mi.   (with  a 
snap  of  the  finger^  Istoc  uiHus. 
25  Ad.   Frugi  homost.    Sy.  Reddam  h(^rcle,  da  modo.    Ae.  Age, 
pater.     Mi.   Post  c6nsulam. 
De.  Fdciet.     Sy.   {to   Demea)  O  uir  6ptume.     Ae.   {to  De- 
mea) O  pat^r  mi  festiuissume. 
Mi.    {in  bewilderment)  Quid   istuc?     {to  Demea)   quae   res 
tarn  repente  m6res  mutauit  tuos  ? 
Qu6d  prolubium  ?  qua6  istaec  subitast  largitas  ?   De.  Di- 
cam  tibi :  985 

Vt  id  ostender^m,  quod  te  isti  facilem  et  festiu6m  pu- 
tant, 
30  id  non  fieri  ex  u^ra  uita  n^que  adeo  ex  aequo  ^t  bono, 

S6d  ex  adsentando,  indulgendo  et  largiendo,  Micio. 
{to  Aeschinvs)  Nunc  adeo  si  ob  eam  rem  uobis  m(§a 

uita  inuisa,  A^schine,  est, 
Quia   non   iusta   iniiista   prorsus    6mnia  omnino  6bse- 
quor,  990 

Missa  facio  :  ecfundite,  emite,  facite  quod  uobIs  lubet. 


V  9,  35-40]  ADELPHOE.  55 

35  S6d  si  id  uoltis  p6tius,  quae  uos  pr6pter  adulesc^ntiam 

Minus  uidetis,  magis  inpense  cupitis,  consulitis  parum, 
Ha^c  reprehendere  ^t   corrigere  me   ^t   secundare   in 

loco  : 
£cce   me,  qui   id   faciam   uobis.     Ae.  Tibi,  pater,  per- 
mittimus :  995 

Plus  scis  quod  opus   factost.     sed  de  fratre  quid  fi^t? 
De.  Sino  : 
40  Haoeatj     in    istac    fmem    faciat.       Mi.    Istuc    recte. 

Cantor.  Plaudite. 


TABLE    OF    METRES. 


V.        I— 154 

155—157 

158 

159 
160 
161 

162 

163  and  164 

165 

166 — 169 

170 — 196 

197 — 208 

209 

210 — 227 

228—253 

254—287 

288 

289 — 291 

292  and  293 

294 

295 — 298 

299—302 

303  and  304 

305—316 

317 

318  and  319 

320 

321—329 

330—354 

355—516 

517 

518 

519—522 

523 
524 
525 
526 

527—539 


iambic  Senarius; 
trochaic  Octonarius; 
trochaic  Seniiseptenarius; 
iambic  Octonarius; 
trochaic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
trochaic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
trochaic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 
iambic  Senarius; 
iambic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 
iambic  Semioctonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 
iambic  Senarius; 
trochaic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 
trochaic  Octonarius; 
trochaic  Semiseptenarius; 
trochaic  Octonarius; 
trochaic  Septenarius; 
iambic  Octonarius; 


Prol.  Act  I,  Sc.  I  and  2 


Act  II,  Sc  I- 


Act  II,  Sc.  2. 

Act  II,  Sc.  3  and  4. 

-  Act  III,  Sc.  I. 


>■  Act  III,  Sc  2. 


Act  III,  Sc.  3,  4,  5. 


y  Act  IV,  Sc.  I. 


TABLE  OF   METRES. 


57 


V.  540—591 
595—609 
610* 
610'' 


611  and  61 


613 

614 

615 

616 

617 

618 

619—624 

625 — 637 

638—678 

679 — 706 

707 — 711 

712 

713—854 


trochaic  Septenarius; 

iambic  Octonarius; 

iambic  Ternarius  catal.  (?) ; 

iambic  Quaternarius,  with  an 
incomplete  iambic  Quater- 
narius : 

2  choriambic  Trimeters,  fol- 
lowed by  two  iambs,  the 
second  incomplete. 

choriambic  Trimeter,  with  a 
trochaic  Binarius; 

iambic  Senarius  (  ?)  ; 

iambic  Quaternarius  (  ?)  ; 

trochaic  Semiseptenarius  (?); 

trochaic  Octonarius  (  ?) ; 

trochaic  Septenarius; 

iambic  Octonarius; 

trochaic  Septenarius; 

iaml)ic  Senarius; 

trochaic  Septenarius; 

iambic  Septenarius; 

iambic  Octonarius; 

iambic  Senarius; 


Act  IV,  Sc.  2. 
Act  IV,  Sc.  3. 


855 — 881  trochaic  Septenarius; 

882 — 9^3  iambic  Senarius; 

934 — 958  iambic  Octonarius; 

959 — 997  trochaic  Septenarius. 


^  Act  IV,  Sc.  4  and  Sc.  5, 
1—3- 


Act  IV,  Sc.  5,  4—78. 


Act   IV,   Sc.   6—10   [= 

Vulg.  Act  IV,  Sc.  6— 

V,  Sc.  3]. 
Act   V,  Sc.    I   [=  Vulg. 

Sc.  4]- 
Act  V,  Sc.  2—5,  10  [= 

Vulg.  Sc.  8,  10]. 
Act  V,  Sc.  5,  11—35  i= 

Vulg.  Sc.  8,  1 1-35]- 
Act  V,   Sc.  6   [=  Vulg 

Sc.  9]. 


UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA  AT  LOS  ANGELES 

THE  UNIVERSITY  LIBRARY 

This  book  is  DUE  on  the  last  date  stamped  below 

JUN  .    .m'l 


APR  2  2  isso 
HUH  14197^ 


^ 


Ap^ 


M 


Je 


%• 


I9ffj 


Foilii  L-n 
2llm-l, '42(8510) 


^ 


LOS  ANGELES 
LIBRARY 


PA 

6755     Terentius   Afar  . 


lllll    III    llll  II  llllll  llll  11  III  I   N    III 


58  00856  1242 


UCLA-Young  Research   Library 

PA6755   .A4   1900 

y 


L  009   607   098  2 


